ظهور قریب‌الوقوع قدرت‌های خاموش در افغانستان

افغانستان در یکی از حساس‌ترین و سرنوشت‌سازترین مقاطع تاریخ معاصر خود ایستاده است. تحولات سیاسی سال‌های اخیر، فروپاشی ساختارهای پیشین قدرت و استقرار نظمی سیاسی مبتنی بر انحصار، معادلات اجتماعی و سیاسی کشور را به‌شدت دگرگون کرده است. با این همه، در پسِ صحنه آشکار سیاست، نیروهایی حضور دارند که اگرچه از کانون رسمی قدرت دور مانده‌اند، اما از ظرفیت‌های اجتماعی، فکری، تاریخی و سیاسی چشمگیری برخوردارند. می‌توان این نیروها را «قدرت‌های خاموش» نامید.

قدرت‌های خاموش الزاماً گروه‌هایی نیستند که سکوت اختیار کرده یا از عرصه جامعه کنار کشیده باشند؛ این مفهوم مجموعه‌ای از شخصیت‌های سیاسی، جریان‌های فکری، نخبگان علمی، نسل جوان، زنان آگاه، نیروهای اجتماعی و اقوام و جوامعی را دربرمی‌گیرد که در ساختار کنونی قدرت، سهمی متناسب با ظرفیت‌ها و جایگاه تاریخی خود ندارند. این نیروها ممکن است در شرایط کنونی از ابزارهای رسمی قدرت محروم باشند، اما همچنان سرمایه اجتماعی، تجربه سیاسی، حافظه تاریخی و توان سازمان‌دهی را در اختیار دارند.

انحصار قدرت؛ زمینه‌ساز ظهور نیروهای خاموش

تجربه تاریخی افغانستان نشان داده است که هیچ ساختار سیاسیِ استوار بر انحصار، نمی‌تواند برای مدتی طولانی واقعیت‌های متنوع اجتماعی و سیاسی این کشور را نادیده بگیرد. افغانستان جامعه‌ای چندقومیتی، چندزبانه و برخوردار از تنوع عمیق فرهنگی و سیاسی است. نادیده‌گرفتن این واقعیت‌ها نه‌تنها به تثبیت پایدار قدرت نمی‌انجامد، بلکه به‌تدریج زمینه شکل‌گیری مطالبات تازه و بازآرایی نیروهای اجتماعی را فراهم می‌سازد.

هرچه میدان مشارکت سیاسی محدودتر شود، ضرورت بازتعریف نقش نیروهای بیرون از ساختار قدرت نیز افزایش می‌یابد. از همین رو، سکوت ظاهری جامعه را نباید نشانه پذیرش وضع موجود، رضایت از شرایط حاکم یا پایان‌یافتن ظرفیت‌های سیاسی و اجتماعی آن دانست.

زنان؛ قدرتی که دیگر به حاشیه بازنمی‌گردد

یکی از مهم‌ترین ظرفیت‌های خاموش افغانستان، زنان این کشورند؛ زنانی که طی دو دهه گذشته در عرصه‌های آموزش، سیاست، رسانه، مدیریت، جامعه مدنی و فعالیت‌های فرهنگی حضور یافته‌اند و اکنون با محدودیت‌هایی گسترده و فراگیر روبه‌رو شده‌اند.

با این حال، محروم‌کردن زنان از فرصت‌های رسمی، به معنای از میان رفتن توانایی‌های انسانی، فکری و اجتماعی آنان نیست. زنان افغانستان امروز بخشی جدایی‌ناپذیر از حافظه سیاسی و اجتماعی کشورند و پایداری آنان در مطالبه حق آموزش، کار، مشارکت و کرامت انسانی، به یکی از مهم‌ترین خواسته‌های آینده افغانستان تبدیل شده است.

نخبگان و جریان‌های سیاسی؛ سرمایه‌هایی که هنوز بازتعریف نشده‌اند

در کنار زنان و نسل جوان، نخبگان سیاسی، جریان‌های فکری و شخصیت‌های باتجربه افغانستان نیز بخشی از قدرت‌های خاموش به شمار می‌روند. بسیاری از این نیروها در پی تحولات اخیر از ساختار رسمی قدرت کنار گذاشته شده‌اند؛ با این حال، تجربه تاریخی، شناخت سازوکارهای دولت و ظرفیت برقراری ارتباطات اجتماعی همچنان از سرمایه‌های آنان است.

در این میان، جریان‌های سیاسی ریشه‌دار و برخوردار از پیشینه مبارزاتی، از جمله حزب جمعیت اسلامی افغانستان، با فرصتی مهم و در عین حال مسئولیتی تاریخی روبه‌رو هستند: بازنگری در ساختارهای تشکیلاتی، نوسازی گفتمان سیاسی، پرورش نسل تازه‌ای از رهبران و تبدیل سرمایه تاریخی به برنامه‌ای روشن برای آینده کشور.

سرمایه تاریخی، به‌تنهایی جایگاه سیاسی را تضمین نمی‌کند؛ این سرمایه تنها هنگامی می‌تواند به نیرویی اثرگذار تبدیل شود که با انسجام تشکیلاتی، اعتماد عمومی، برنامه سیاسی روشن و درک واقع‌بینانه از تحولات و نیازهای جامعه همراه باشد.

نسل جوان؛ نیروی تعیین‌کننده آینده

نسل جوان افغانستان را نیز نمی‌توان از معادلات آینده کنار گذاشت. این نسل با جهان ارتباط گسترده‌تری دارد، به ابزارهای ارتباطی و اطلاعاتی دسترسی یافته و با مفاهیم نوینی چون حقوق شهروندی، عدالت اجتماعی، پاسخ‌گویی، مشارکت سیاسی و توسعه آشناتر شده است.

شاید این نسل هنوز از تشکیلات سیاسی منسجم و فراگیر برخوردار نباشد، اما ظرفیت فکری و اجتماعی آن می‌تواند در تحولات پیشِ رو نقشی تعیین‌کننده ایفا کند. آینده افغانستان بدون مشارکت معنادار نسل جوان، آینده‌ای ناپایدار و فاقد پشتوانه اجتماعی کافی خواهد بود.

از قدرت خاموش تا قدرت سازمان‌یافته

ظهور قدرت‌های خاموش لزوماً به معنای وقوع تحولی ناگهانی یا بازگشت فوری جریان‌های سیاسیِ کناررفته از قدرت نیست؛ بلکه می‌تواند آغاز فصلی تازه برای شکل‌گیری گفتمانی سازنده و فراهم‌شدن تدریجی زمینه حضور نیروهای اثرگذار باشد؛ نیروهایی که از فساد اخلاقی، سیاسی، اقتصادی و اجتماعی به دور باشند. چنین روندی همچنین می‌تواند بستری برای نیروهای پراکنده اجتماعی و سیاسی فراهم کند تا از وضعیت انفعال بیرون آیند و به بازیگرانی اصلی، سازمان‌یافته و اثرگذار در جامعه تبدیل شوند.

قدرت‌های خاموش می‌توانند پیامدها و دگرگونی‌های مهمی در پی داشته باشند؛ از جمله:

• تحقق تغییر و تحول سیاسیِ پایدار و ریشه‌دار در جامعه؛
• ایجاد همگرایی و همسویی میان جریان‌ها و نهادهای مدنی و فراهم‌کردن زمینه مدیریت و به‌کارگیری ظرفیت‌های اجتماعیِ نهفته در جامعه؛
• عبور از اختلافات فرسایشی و رقابت‌های شخصی؛ اختلافاتی که در گذشته به فرصت‌سوزی‌های بزرگ و تضییع ظرفیت‌های گسترده انسانی انجامیده‌اند؛
• شکل‌گیری گفتمانی ملی بر پایه عدالت و مشارکت سیاسی فراگیر؛
• فراهم‌شدن زمینه حضور مؤثر زنان و نسل جوان در فرایندهای تصمیم‌گیری؛
• تدوین برنامه‌ای روشن برای عبور مسالمت‌آمیز از بحران سیاسی؛
• ایجاد پیوند و هم‌افزایی میان نیروهای داخل کشور و جامعه مهاجران افغانستان.

ظهور قدرت‌های خاموش می‌تواند به معنای پایان سکوت و آغاز سیاست‌ورزی پایدار و مسئولانه در جامعه باشد.

افغانستان بارها شاهد ظهور و افول قدرت‌هایی بوده است که در مقطعی خود را شکست‌ناپذیر می‌پنداشتند، اما با سربرآوردن نیروهای خاموش غافلگیر شدند و سرانجام فروپاشیدند.

قدرت‌های خاموش در این مدت، بی‌آنکه وارد میدان آشکار معادلات سیاسی شوند، به بازنگری و بازاندیشی در اصول و رفتار سیاسی نسل پیشین و تجربه‌های تلخ دوران جمهوریت مشغول بوده‌اند. این نیروها اگرچه در صحنه رسمی سیاست حضور پررنگی نداشته‌اند، اما در لایه‌های گوناگون جامعه و شبکه‌های فکری همچنان فعال بوده‌اند.

ظهور قدرت‌های خاموش، بیش از آنکه به معنای بازگشت به گذشته باشد، می‌تواند نشانه شکل‌گیری اراده‌ای تازه برای ساختن آینده باشد؛ آینده‌ای که در آن هیچ‌یک از اقوام، جریان‌های سیاسی، زنان، نسل جوان و نیروهای اجتماعی، به دلیل تفاوت‌های هویتی یا فکری، از حق مشارکت در تعیین سرنوشت کشور محروم نمانند.

افغانستان برای عبور از بحران کنونی، بیش از هر زمان دیگر به نظمی سیاسی فراگیر، مشروع و مبتنی بر اراده عمومی نیاز دارد. قدرت‌های خاموش، همان ظرفیت‌های اجتماعی، فکری و سیاسی‌اند که می‌توانند تحقق چنین آینده‌ای را امکان‌پذیر سازند.

نویسنده مطلب

بلخی روزنامه‌نگار، سردبیر، نویسنده

بلخی، نام مستعار وی است؛ روزنامه‌نگار و دانش‌آموخته روابط بین‌الملل که بیش از هجده سال در عرصه رسانه در افغانستان فعالیت داشته است. علاقه به روزنامه‌نگاری و باور به مسئولیت…

ادامه بیوگرافی و مطالب نویسنده ←