سه گلوله در باغ دلگشا؛ جوانی که شاه را کشت و استبدادی که زنده ماند

آن روز، باغ دلگشای قصر سلطنتی کابل، برخلاف روزهای پرآشوب سال‌های گذشته، میزبان مراسمی تشریفاتی بود. گروهی از دانش‌آموزان گرد آمده بودند تا از دست پادشاه جایزه بگیرند. محمدنادرشاه، پادشاه افغانستان، قرار بود در برابر چشم دانش‌آموزان و درباریان، از آنان تقدیر کند.

در میان آن جمع، جوانی ایستاده بود که برای گرفتن جایزه نیامده بود. نه چشم به هدیه شاه داشت و نه در انتظار تشویق بود. نامش عبدالخالق بود؛ جوانی هزاره که در آن روز، سرنوشت خود و پادشاه را به یکدیگر گره زده بود.

نادرشاه به سوی صف دانش‌آموزان رفت. عبدالخالق از میان جمعیت پیش آمد. چند لحظه بعد، صدای گلوله‌ها سکوت باغ را شکست. پادشاه بر زمین افتاد و محافظان به سوی جوان مسلح هجوم بردند.

سه گلوله، به سلطنت چهار‌ساله نادرشاه پایان داد.

اما آنچه در باغ دلگشا اتفاق افتاد، حادثه‌ای ناگهانی و بی‌ریشه نبود. پشت آن، سال‌ها کشمکش سیاسی، سرکوب مخالفان، خون‌خواهی خانوادگی و زخمی عمیق‌تر در تاریخ افغانستان قرار داشت: زخمی که از رابطه قدرت با مردم و به‌ویژه گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده بر جای مانده بود.

برای فهمیدن آن روز، باید از باغ دلگشا بیرون آمد و به سال‌هایی برگشت که نادرشاه پایه‌های سلطنت خود را بر ویرانه‌های جنگ داخلی بنا می‌کرد.

تاجی که از میان آتش جنگ برخاست

سال ۱۹۲۹ میلادی؛ افغانستان در آشوبی سیاسی و نظامی فرو رفته بود. اصلاحات امان‌الله خان با مخالفت نیروهای محافظه‌کار و شورش‌های گسترده روبه‌رو شده بود. حبیب‌الله کلکانی، که در جریان این بحران قدرت را در کابل به دست گرفته بود، نتوانست سلطه خود را بر سراسر کشور تثبیت کند.

در همین آشفتگی، محمدنادرخان، وزیر جنگ پیشین و یکی از اعضای خاندان مصاحبان، از بیرون افغانستان به میدان بازگشت. او با تکیه بر حمایت نیروهای قبایلی و متحدانش، راه کابل را در پیش گرفت.

در ۱۳ اکتبر ۱۹۲۹، نیروهای نادرخان وارد کابل شدند و شهر را تصرف کردند. دانشنامه ایرانیکا می‌نویسد که تصرف پایتخت با غارت همراه بود. چند روز بعد، نادرخان به پادشاهی رسید و حبیب‌الله کلکانی و شماری از همراهانش اعدام شدند.

نادرشاه وارث کشوری آرام نبود؛ اما شیوه استقرار قدرت او نیز بر مصالحه سیاسی و مشارکت فراگیر استوار نشد. سلطنت تازه به‌تدریج به کانون قدرتی خانوادگی تبدیل شد؛ برادران پادشاه در مهم‌ترین مقام‌های سیاسی و نظامی قرار گرفتند و مخالفان اصلاحات و هواداران امان‌الله زیر فشار رفتند.

بسیاری از دستاوردهای اجتماعی دوره امان‌الله کنار گذاشته شد. قانون‌های سکولار لغو شدند، محدودیت‌های اجتماعی زنان بازگشتند و قدرت اجرایی در دست پادشاه متمرکز ماند.

مارتین ایوانز، تاریخ‌نگار بریتانیایی، در کتاب «افغانستان؛ تاریخ کوتاه مردم و سیاست آن» می‌نویسد که نادرشاه برای اداره کشور، میان مصالحه با برخی نیروها و سرکوب خشن مخالفان در نوسان بود. به تعبیر او، سلطنت نادرشاه و برادرانش در عمل بیشتر به اداره یک ملک خانوادگی شباهت داشت تا نظامی با قدرت سیاسی پاسخ‌گو.

روستاهایی که بهای سلطنت را پرداختند

در سال ۱۹۳۰، هنوز یک سال از به قدرت رسیدن نادرشاه نگذشته بود که شورش در کوهستان و کوهدامن، در شمال کابل، بار دیگر پایه‌های سلطنت تازه را لرزاند.

این مناطق از پایگاه‌های مهم حبیب‌الله کلکانی بودند و بسیاری از باشندگان آن با بازگشت قدرت خاندان سلطنتی مخالف بودند. در تابستان همان سال، درگیری میان شورشیان و نیروهای حکومتی شدت گرفت. حکومت برای سرکوب شورش، از نیروهای قبایلی نیز کمک خواست و عملیات نظامی با استفاده از هواپیما ادامه یافت.

مارتین ایوانز در کتاب خود می‌نویسد که سرکوب پس از فروکش‌کردن شورش بسیار خشن بود و شمار زیادی از باشندگان کوهستان بازداشت و اعدام شدند.

گزارش محرمانه اداره هند بریتانیا درباره رویدادهای افغانستان در سال ۱۹۳۰ نیز از شورش کوهدامن، کشته‌شدن حاکم محلی، اعزام نیروهای کمکی و سرکوب شدید شورشیان سخن می‌گوید. این سند همچنین از بازداشت شماری از شخصیت‌های بانفوذ کابل به اتهام ارتباط با شورش خبر می‌دهد.

در این میان، باید یک تمایز تاریخی را روشن نگه داشت: کوهستان و کوهدامن عمدتاً مناطق تاجیک‌نشین بودند. بنابراین، سرکوب آن مناطق را نباید به‌عنوان رویدادی مختص هزاره‌ها معرفی کرد. با این حال، این سرکوب نمونه‌ای از شیوه‌ای بود که حکومت تازه برای تحکیم قدرت در برابر مناطق ناراضی و گروه‌های مخالف به کار می‌گرفت؛ شیوه‌ای که در آن، مرز میان شورشی مسلح و خانواده و روستای غیرنظامی به‌آسانی از میان می‌رفت.

هزاره‌ها؛ مردمی با خاطره سنگین تبعیض

برای فهم جایگاه عبدالخالق در حافظه تاریخی هزاره‌ها، باید به گذشته‌ای دورتر از سلطنت نادرشاه نگاه کرد.

دهه‌ها پیش از آن، در دوره عبدالرحمان‌خان، لشکرکشی به هزاره‌جات با کشتار، کوچ اجباری، مصادره زمین و برده‌سازی همراه شده بود. این سیاست‌ها، ساختار اقتصادی و اجتماعی جامعه هزاره را به‌شدت آسیب زد و رابطه این جامعه با قدرت مرکزی را برای نسل‌ها دگرگون کرد.

دانشنامه ایرانیکا در مدخل تاریخی هزاره‌ها می‌نویسد که سرکوب شورش هزاره‌ها در دوره عبدالرحمان‌خان، قطبی‌شدن قومی و مذهبی را تشدید کرد و به کوچ اجباری گسترده و تصرف زمین‌های مردم انجامید. این دانشنامه درباره برخی آمارهای تاریخی هشدار می‌دهد که تأیید مستقل آن‌ها دشوار است؛ اما تأثیر عمیق آن رویدادها بر حافظه جمعی هزاره‌ها را انکار نمی‌کند.

در دهه‌های بعد نیز هزاره‌ها با محرومیت سیاسی، اقتصادی و اجتماعی روبه‌رو بودند. بسیاری از پژوهشگران تاریخ این جامعه، از جمله نیام‌الله ابراهیمی، نشان داده‌اند که تبعیض و حاشیه‌راندگی هزاره‌ها تنها به یک دوره محدود نبوده و در ساختار دولت‌سازی افغانستان ریشه‌های عمیق داشته است.

نادرشاه نیز در ساختاری به قدرت رسید که تمرکز سیاسی و برتری‌جویی قومی در آن نقش مهمی داشت. با این حال، برای نسبت‌دادن هر اقدام حکومت او به انگیزه مشخص ضد هزاره، باید سند جداگانه داشت. آنچه می‌توان با اطمینان بیشتری گفت، این است که هزاره‌ها در بخش بزرگی از تاریخ دولت مدرن افغانستان از مشارکت برابر در قدرت و فرصت‌های اجتماعی محروم بوده‌اند و این تجربه، بر حافظه سیاسی نسل‌های بعد اثر گذاشته است.

در چنین زمینه‌ای، عبدالخالق در حافظه بخشی از جامعه هزاره، نه فقط به‌عنوان قاتل یک پادشاه، بلکه به‌عنوان نماد اعتراض به سلطه و تبعیض باقی مانده است.

غلام‌نبی چرخی؛ جرقه‌ای در انبار باروت

اما برای رسیدن به انگیزه مستقیم ترور نادرشاه، باید به خانواده چرخی و رویدادی در سال ۱۹۳۲ بازگشت.

غلام‌نبی‌خان چرخی، از چهره‌های مرتبط با امان‌الله خان و مخالف خاندان مصاحبان، پس از سال‌ها دوری به افغانستان بازگشته بود. رابطه خاندان چرخی با نادرشاه از ابتدا پرتنش بود و اختلاف‌های سیاسی میان دو خانواده، به‌تدریج رنگ دشمنی شخصی و خون‌خواهی گرفت.

در هشتم نوامبر ۱۹۳۲، نادرشاه غلام‌نبی را فراخواند و او را به دست‌داشتن در فعالیت‌های ضدسلطنتی متهم کرد. روایت مارتین ایوانز می‌گوید که گفت‌وگوی آن دو به مشاجره انجامید و نادرشاه در خشم دستور داد غلام‌نبی فوراً کشته شود.

ایوانز می‌نویسد که پس از این رویداد، پادشاه برای توجیه اقدام خود، شورای بزرگان را فراخواند و اسنادی درباره اتهام خیانت غلام‌نبی ارائه کرد؛ اما این اقدام نتوانست تردیدهای گسترده درباره شیوه اعدام او را از میان ببرد.

در روایت دیگری که در پژوهش‌های تاریخی آمده، غلام‌نبی پس از بازگشت به کابل زیر نظر قرار داشت و در جریان بازجویی و مواجهه با پادشاه کشته شد. جزئیات این دو روایت یکسان نیست، اما هر دو بر یک نکته تأکید دارند: غلام‌نبی در پی تصمیم مستقیم نادرشاه جان باخت و این مرگ، دشمنی خاندان چرخی با سلطنت را عمیق‌تر کرد.

این واقعه تنها یک اعدام سیاسی نبود؛ نقطه‌ای بود که اختلاف میان دو خانواده را به چرخه‌ای از انتقام تبدیل کرد. در چنین فضایی، مخالفان سلطنت یکی پس از دیگری هدف قرار گرفتند و خشونت، راه را بر هرگونه مصالحه تنگ‌تر کرد.

عبدالخالق؛ میان تاریخ و حافظه جمعی

یک سال بعد، در همان روزی که سالگرد مرگ غلام‌نبی چرخی بود، نادرشاه در باغ دلگشا کشته شد.

درباره عبدالخالق، منابع تاریخی روایت‌های متفاوتی دارند. برخی او را پسر غلام‌نبی و برخی فرزندخوانده او معرفی کرده‌اند. مارتین ایوانز می‌نویسد که در روایت‌های موجود، عبدالخالق گاه فرزند طبیعی یا پذیرفته‌شده غلام‌نبی خوانده شده، اما ممکن است فرزند یکی از وابستگان خانواده چرخی بوده باشد.

پژوهش‌های دیگری نیز او را جوانی هفده‌ساله و مرتبط با خانواده چرخی معرفی می‌کنند. بنابراین، نسبت دقیق خانوادگی او با غلام‌نبی را نمی‌توان با قطعیت بیان کرد.

همین اختلاف درباره انگیزه ترور نیز وجود دارد. برخی تاریخ‌نگاران، قتل نادرشاه را عمدتاً انتقام شخصی و خانوادگی در واکنش به اعدام غلام‌نبی می‌دانند. در مقابل، در روایت‌های شفاهی و حافظه جمعی هزاره‌ها، عبدالخالق نماد اعتراض به تبعیض و سلطه سیاسی خاندان حاکم است.

پژوهش مردم‌شناختی ملیسا کر چیوندا درباره حافظه تاریخی هزاره‌ها نشان می‌دهد که عبدالخالق در میان بخشی از فعالان و راویان هزاره به قهرمانی تاریخی تبدیل شده است؛ شخصیتی که کشتن نادرشاه را واکنشی به ستمی گسترده‌تر می‌دانند. این پژوهش در عین حال میان روایت تاریخی و معنایی که یک جامعه در گذر زمان به یک شخصیت می‌بخشد، تفاوت می‌گذارد.

شاید بتوان گفت عبدالخالق در نقطه تلاقی دو حافظه ایستاده است: حافظه یک خانواده که عزیز خود را از دست داده بود و حافظه جامعه‌ای که سال‌ها تبعیض و حذف را تجربه کرده بود. اما تاریخ‌نگاری دقیق اجازه نمی‌دهد یکی از این روایت‌ها را بدون سند، حقیقت کامل و نهایی بدانیم.

پادشاه افتاد؛ اما قدرت باقی ماند

پس از شلیک‌ها، عبدالخالق بازداشت شد. درباره بازجویی، شکنجه و چگونگی اعدام او روایت‌های مختلفی وجود دارد. برخی منابع از شکنجه شدید و مثله‌کردن جسد او سخن می‌گویند و شماری نیز از اعدام نزدیکانش یاد می‌کنند.

با این حال، جزئیات این رویدادها در منابع مستقل و معتبر به اندازه‌ای روشن نیست که بتوان همه آن‌ها را بدون قید و انتساب به‌عنوان واقعیت قطعی منتشر کرد. آنچه روشن است، این است که ترور پادشاه با مجازات سنگین متهمان و ادامه سرکوب مخالفان همراه شد.

مرگ نادرشاه همچنین به فروپاشی سلطنت خاندان مصاحبان منجر نشد. محمدظاهرشاه، پسر نوزده‌ساله نادرشاه، به سلطنت رسید و شاه‌محمودخان در کابل روند انتقال قدرت را مدیریت کرد. محمدهاشم‌خان نیز که در آن زمان در سفر شمال کشور بود، مقام صدارت را حفظ کرد.

مارتین ایوانز می‌نویسد که برادران نادرشاه پس از مرگ او پیرامون ظاهرشاه گرد آمدند و تداوم سلطنت تضمین شد. هاشم‌خان در مقام صدراعظم باقی ماند و در سال‌های بعد، همراه با شاه‌محمودخان، قدرت واقعی را در دست داشت.

به این ترتیب، پادشاه کشته شد، اما ساختار قدرتی که او و برادرانش بنا کرده بودند، پابرجا ماند. تغییر پادشاه، به‌خودی‌خود به معنای پایان سرکوب یا برقراری عدالت نبود.

عدالت؛ غایب بزرگ تاریخ افغانستان

ترور نادرشاه را نمی‌توان اقدامی مشروع برای برقراری عدالت دانست. قتل یک پادشاه، حتی اگر مسئول سرکوب و اعدام مخالفان باشد، جای محاکمه و پاسخ‌گویی را نمی‌گیرد.

اما همین اصل درباره حاکمان نیز صادق است. هیچ قدرتی حق ندارد مخالفان را بدون دادرسی عادلانه زندانی یا اعدام کند؛ هیچ خانواده‌ای نباید به دلیل نسبت خویشاوندی با یک متهم مجازات شود؛ و هیچ نیروی مسلحی نمی‌تواند به نام سرکوب شورش، جان و مال غیرنظامیان را هدف قرار دهد.

تراژدی آن دوره در همین چرخه نهفته است: قدرت، مخالفان را سرکوب می‌کند؛ سرکوب، خشم و انتقام می‌پرورد؛ انتقام، بهانه‌ای برای خشونت بیشتر می‌شود و در پایان، نه عدالت برقرار می‌شود و نه مردم از امنیت و حق انتخاب برخوردار می‌شوند.

برای هزاره‌ها، عبدالخالق در گذر زمان به نمادی از ایستادگی در برابر سلطه تبدیل شده است. اما بزرگداشت یک شخصیت تاریخی نباید جای پرسش از ساختاری را بگیرد که چنین خشونت‌هایی را ممکن کرده بود.

تاریخ افغانستان بارها شاهد تغییر نام‌ها بر تخت سلطنت بوده است؛ اما آنچه کمتر تغییر کرده، دشواری مردم برای واداشتن صاحبان قدرت به پاسخ‌گویی است.

سه گلوله در باغ دلگشا شلیک شد. نادرشاه افتاد، تاج به پسرش رسید و خاندان سلطنتی قدرت را حفظ کرد. اما پرسشی که آن روز بی‌پاسخ ماند، هنوز در برابر تاریخ افغانستان ایستاده است: وقتی حاکم خود را فراتر از قانون می‌داند، چه نهادی از جان، کرامت و حقوق مردم پاسداری خواهد کرد؟

نویسنده مطلب

بلخی روزنامه‌نگار، سردبیر، نویسنده

بلخی، نام مستعار وی است؛ روزنامه‌نگار و دانش‌آموخته روابط بین‌الملل که بیش از هجده سال در عرصه رسانه در افغانستان فعالیت داشته است. علاقه به روزنامه‌نگاری و باور به مسئولیت…

ادامه بیوگرافی و مطالب نویسنده ←