حذف «فارسی» از سامانه کنسولی طالبان در مشهد

تغییرات در سامانه نوبت‌دهی خدمات «تثبیت هویت ویژه» در کنسولگری افغانستان در مشهد، که تحت کنترل طالبان است، نگرانی‌هایی درباره دسترسی فارسی‌زبانان به خدمات کنسولی برانگیخته است.

تصویری که از فرم تازه این سامانه منتشر شده، نشان می‌دهد عنوان‌ها و پرسش‌های قابل مشاهده به زبان پشتو هستند؛ موضوعی که بحث درباره جایگاه زبان فارسی در نمایندگی‌های افغانستان در خارج از کشور را دوباره مطرح کرده است.

خدمات تثبیت هویت ویژه برای افرادی در نظر گرفته شده است که تذکره الکترونیکی ندارند و برای تکمیل روند شناسایی و دریافت مدارک هویتی به این خدمات نیازمندند. متقاضیان باید پیش از مراجعه حضوری، اطلاعات خود را در سامانه ثبت و نوبت دریافت کنند.

فرم تازه و مسئله دسترسی به فارسی

در تصویری که از فرم نوبت‌دهی منتشر شده، عنوان‌هایی مانند «د نوبت فورمه» به معنای فرم نوبت، «بشپړه پېژندنه» به معنای مشخصات کامل و «نوم» به معنای نام دیده می‌شود. متن پرسش‌ها نیز در نسخه تصویری مورد بحث به زبان پشتو است.

این مسئله برای مهاجران فارسی‌زبانی که با زبان پشتو آشنایی ندارند، می‌تواند مانعی عملی ایجاد کند؛ به‌ویژه آن‌که فرم فقط به وارد کردن اطلاعات ساده محدود نیست و ممکن است پاسخ‌گویی به پرسش‌های توضیحی را نیز ضروری کند.

با این حال، در برخی اطلاعیه‌های منتشرشده برای این سامانه، پیوندهایی با عنوان «نسخه دری» و «نسخه پشتو» معرفی شده است. بنابراین، تصویر فرم پشتو به‌تنهایی برای نتیجه‌گیری قطعی درباره حذف کامل زبان فارسی از همه بخش‌های سامانه کافی نیست.

با وجود این، وضعیت واقعی دسترسی به نسخه فارسی و محتوای تمام مراحل ثبت‌نام نیازمند بررسی و توضیح رسمی است. پرسش اصلی این است که آیا نسخه دری همچنان فعال و قابل استفاده است و آیا تمام مراحل ثبت‌نام، از جمله پرسش‌ها و راهنمای تکمیل فرم، به فارسی در دسترس متقاضیان قرار دارد؟

واکنش یک فعال امور مهاجرت

محمد مرادی، نویسنده و فعال امور مهاجرت، در نوشته‌ای در صفحه فیس‌بوک خود به حذف زبان فارسی از سامانه نوبت‌دهی کنسولگری افغانستان در مشهد اعتراض کرده است. او این موضوع را در چارچوب نگرانی گسترده‌تر درباره به‌حاشیه‌راندن زبان فارسی در نمایندگی‌های افغانستان در خارج از کشور مطرح کرده است.

این نگرانی از آن جهت اهمیت دارد که زبان، صرفاً ابزار ارتباط روزمره نیست؛ بلکه در دسترسی شهروندان به خدمات اداری، فهم مقررات و پیگیری حقوقشان نقش مستقیم دارد. اگر متقاضی برای تکمیل یک فرم هویتی ناچار به استفاده از مترجم یا کمک دیگران شود، احتمال خطا در ثبت اطلاعات و وابستگی به واسطه‌ها نیز افزایش می‌یابد.

پیشینه نگرانی‌ها درباره جایگاه زبان فارسی

نگرانی درباره محدود شدن کاربرد زبان فارسی در نهادهای تحت کنترل طالبان، پیش از این نیز در موارد مختلف مطرح شده است. در سال ۲۰۲۲، روزنامه ۸صبح گزارش داد که طالبان واژه فارسی «دانشگاه» را از تابلوی دانشگاه بلخ حذف کرده‌اند.

همچنین در ژوئیه ۲۰۲۵، شفقنا افغانستان گزارشی درباره دستور منتسب به وزارت امور داخله طالبان برای استفاده از زبان پشتو در مکاتبات رسمی ولایت‌ها منتشر کرد؛ دستوری که بر اساس آن گزارش، بدخشان و بامیان از این قاعده مستثنا شده بودند. ناصر احمد فایق، سرپرست نمایندگی افغانستان در سازمان ملل متحد، نیز از ترجیح دادن یک زبان و پیامدهای تفرقه‌انگیز آن انتقاد کرده بود.

در ژانویه ۲۰۲۶ نیز افغانستان اینترنشنال از درخواست شماری از فعالان حقوق بشر، آموزگاران و زنان معترض برای پایان دادن به آنچه تبعیض سازمان‌یافته علیه فارسی‌زبانان خوانده‌اند، گزارش داد.

این موارد به‌تنهایی اثبات‌کننده وجود یک سیاست واحد و هماهنگ در تمام نهادهای تحت کنترل طالبان نیستند؛ اما در کنار یکدیگر، زمینه نگرانی درباره محدود شدن جایگاه زبان فارسی در ساختار اداری تحت کنترل این گروه را نشان می‌دهند.

حق دسترسی به خدمات، فراتر از اختلاف زبانی

فارسی یکی از زبان‌های رایج میان مردم افغانستان و زبان اصلی ارتباطی بخش بزرگی از مهاجران افغانستانی در ایران است. از این رو، دسترسی به خدمات کنسولی به زبانی که متقاضیان بتوانند آن را بفهمند، مسئله‌ای مرتبط با کیفیت و برابری در ارائه خدمات عمومی است.

حتی اگر نسخه فارسی سامانه در نشانی جداگانه‌ای فعال باشد، معرفی روشن آن، دسترسی آسان به همه مراحل ثبت‌نام و اطمینان از یکسان بودن خدمات در نسخه‌های زبانی اهمیت دارد. وجود یک پیوند جداگانه، زمانی کافی است که متقاضی بتواند بدون سردرگمی و بدون نیاز به واسطه، تمام مراحل را به زبان قابل فهم خود انجام دهد.

کنسولگری افغانستان در مشهد، که تحت کنترل طالبان است، و نهادهای مسئول این سامانه باید روشن کنند که نسخه دری در حال حاضر فعال است یا نه، چرا فرم مورد بحث به زبان پشتو نمایش داده می‌شود و چه تضمینی برای دسترسی برابر فارسی‌زبانان به خدمات تثبیت هویت وجود دارد.

در موضوعی که مستقیماً با هویت و حقوق اداری مهاجران ارتباط دارد، شفافیت زبانی نباید امتیاز یا انتخابی فرعی باشد. دسترسی به خدمات کنسولی باید برای همه متقاضیان، بدون تبعیض زبانی، روشن و امکان‌پذیر باشد.

نویسنده مطلب

بلخی روزنامه‌نگار، سردبیر، نویسنده

بلخی، نام مستعار وی است؛ روزنامه‌نگار و دانش‌آموخته روابط بین‌الملل که بیش از هجده سال در عرصه رسانه در افغانستان فعالیت داشته است. علاقه به روزنامه‌نگاری و باور به مسئولیت…

ادامه بیوگرافی و مطالب نویسنده ←