از انتقاد تا بازداشت؛ آزادی بیان زیر فشار طالبان

یک خبرنگار در بدخشان به‌دلیل انتقاد از برخورد تبعیض‌آمیز طالبان بازداشت شد؛ یک روز بعد آزاد شد. این مورد که در گزارش تازه یوناما ثبت شده، تصویری روشن از هزینه‌ای است که گاه انتقاد علنی در افغانستان دارد.

فشار بر رسانه‌ها و منتقدان در افغانستان فقط به توقیف یک خبرنگار یا بستن یک رسانه محدود نیست. گزارش‌های نهادهای ناظر نشان می‌دهد که محدودیت‌ها به شیوه پوشش خبر، انتخاب مهمانان برنامه‌ها و حتی موضوعاتی که خبرنگاران می‌توانند درباره‌شان پرس‌وجو کنند، رسیده است.

بازداشت به‌دلیل انتقاد

یوناما در گزارش وضعیت حقوق بشر افغانستان برای ماه‌های ژوئیه تا سپتامبر ۲۰۲۶ نوشته است که اداره استخبارات طالبان در پنجم اوت، خبرنگاری را در بدخشان به‌دلیل انتقاد از رفتار تبعیض‌آمیز مقام‌های طالبان با ساکنان این ولایت بازداشت کرد. او ششم اوت آزاد شد.

در همان گزارش آمده است خبرنگار دیگری که ۲۴ ژوئیه ۲۰۲۵ بازداشت شده بود، هنگام تهیه گزارش همچنان در بازداشت اداره استخبارات طالبان قرار داشت؛ بی‌آن‌که محکومیت قضایی او اعلام شده باشد. ثبت چنین مواردی از سوی یوناما نشان می‌دهد نگرانی درباره امنیت خبرنگاران، مسئله‌ای موردی و محدود به یک ولایت نیست.

۲۰۷ مورد نقض حقوق رسانه‌ها در یک سال

مرکز خبرنگاران افغانستان در گزارش سالانه خود که ۱۸ مارس ۲۰۲۶ منتشر شد، دست‌کم ۲۰۷ مورد نقض حقوق رسانه‌ها و خبرنگاران را در فاصله ۱۸ مارس ۲۰۲۵ تا ۱۷ مارس ۲۰۲۶ ثبت کرده است. این آمار شامل ۱۸۳ مورد تهدید و ۲۱ مورد بازداشت خبرنگاران و کارکنان رسانه‌ای است؛ پنج نفر از بازداشت‌شدگان هنگام انتشار گزارش همچنان در زندان بودند.

این مرکز می‌گوید ممنوعیت نشر تصاویر موجودات زنده به ۲۵ ولایت گسترش یافته و دست‌کم ۲۱ تلویزیون محلی را به تعطیلی کشانده است. هشت رسانه و نهاد مرتبط با روزنامه‌نگاری نیز ناچار به توقف فعالیت شده‌اند و مجوز بیش از ده نهاد رسانه‌ای لغو شده است.

در گزارش این مرکز، محدودکردن حضور خبرنگاران زن در نشست‌های خبری و سانسور صدای آنان نیز ثبت شده است. این محدودیت‌ها در کنار فشارهای اقتصادی، فعالیت رسانه‌های مستقل را دشوارتر کرده و دامنه حضور زنان در فضای عمومی را کاهش داده است.

مقررات مبهم، خودسانسوری گسترده‌تر

گزارش «تمرکز بر افغانستان» آژانس پناهندگی اتحادیه اروپا، منتشرشده در فوریه ۲۰۲۶، می‌گوید رسانه‌ها با محدودیت‌های متعدد درباره محتوای انتقادی روبه‌رو هستند. رسانه‌هایی که متهم به نقض این دستورها می‌شوند، ممکن است تعلیق یا تعطیل شوند؛ خبرنگاران نیز با تهدید، بازداشت خودسرانه و بدرفتاری مواجه شده‌اند.

از سپتامبر ۲۰۲۴ پخش زنده مناظره‌های سیاسی ممنوع شده است. رسانه‌ها برای پخش برنامه‌های گفت‌وگومحور سیاسی باید از پیش اجازه بگیرند و مهمانان را از میان افراد مورد تأیید انتخاب کنند. چنین مقرراتی امکان بحث آزاد درباره تصمیم‌ها و عملکرد طالبان را محدود می‌کند.

وقتی معیارهای ممنوعیت روشن نیست و رسانه‌ها راه مطمئنی برای اعتراض به تعلیق یا تعطیلی ندارند، خطر برخورد سلیقه‌ای بالا می‌رود. در چنین فضایی، خبرنگار ممکن است پیش از انتشار یک گزارش، از ترس پیامدهای احتمالی از پرداختن به موضوعی مهم صرف‌نظر کند؛ همان چیزی که به خودسانسوری می‌انجامد.

دامنه فشار فراتر از رسانه‌هاست

آژانس پناهندگی اتحادیه اروپا می‌گوید محدودشدن فضای مدنی فقط خبرنگاران را در بر نمی‌گیرد. فعالان حقوق بشر، معترضان، دانشگاهیان، نویسندگان، هنرمندان و آموزگاران نیز در معرض فشار قرار دارند. این نهاد به گزارش‌هایی درباره بازداشت عالمان دینی پس از انتقاد علنی از طالبان یا حمایت از سیاست‌های معتدل‌تر اشاره کرده است.

دیده‌بان حقوق بشر نیز در گزارش جهانی ۲۰۲۶ خود نوشته است طالبان در سال ۲۰۲۵ محدودیت‌ها بر رسانه‌ها و آزادی بیان را تشدید کردند؛ خبرنگاران و منتقدان به‌طور خودسرانه بازداشت شدند و گزارش‌دهی درباره نقض حقوق بشر و رویدادهای امنیتی محدود شد.

وقتی پرسشگری پرهزینه می‌شود

پیامد محدودیت آزادی بیان تنها در تعطیلی رسانه‌ها یا بازداشت خبرنگاران خلاصه نمی‌شود. وقتی گزارشگران نتوانند درباره فساد، تبعیض، بازداشت‌های خودسرانه و مشکلات روزمره مردم تحقیق کنند، امکان نظارت عمومی بر صاحبان قدرت نیز از میان می‌رود.

رسانه آزاد قرار نیست از نقد صاحبان قدرت معاف باشد؛ برعکس، کار آن پرسیدن سؤال‌هایی است که ممکن است مقام‌ها نخواهند بشنوند. برخورد امنیتی با این پرسش‌ها نه پاسخ‌گویی می‌آورد و نه اعتماد عمومی را تقویت می‌کند؛ فقط هزینه سکوت را بر جامعه تحمیل می‌کند.

تا زمانی که خبرنگاران و شهروندان نتوانند بدون ترس از تهدید و بازداشت دیدگاه خود را بیان کنند، از آزادی رسانه‌ها و پاسخ‌گویی عمومی در افغانستان نمی‌توان سخن گفت.

منابع

• یوناما و دفتر حقوق بشر سازمان ملل؛ گزارش وضعیت حقوق بشر افغانستان، ژوئیه تا سپتامبر ۲۰۲۶
• مرکز خبرنگاران افغانستان؛ گزارش سالانه آزادی رسانه‌ها، ۱۸ مارس ۲۰۲۶
• آژانس پناهندگی اتحادیه اروپا؛ گزارش تمرکز بر افغانستان، بخش خبرنگاران و کارکنان رسانه‌ای، فوریه ۲۰۲۶
• آژانس پناهندگی اتحادیه اروپا؛ بخش مخالفان سیاسی و فضای مدنی، فوریه ۲۰۲۶
• دیده‌بان حقوق بشر؛ گزارش جهانی ۲۰۲۶، بخش افغانستان

نویسنده مطلب

بلخی روزنامه‌نگار، سردبیر، نویسنده

بلخی، نام مستعار وی است؛ روزنامه‌نگار و دانش‌آموخته روابط بین‌الملل که بیش از هجده سال در عرصه رسانه در افغانستان فعالیت داشته است. علاقه به روزنامه‌نگاری و باور به مسئولیت…

ادامه بیوگرافی و مطالب نویسنده ←