نقش «پابلو اسکوبار» حاجی بشیر نورزی در استخراج معادن

حاجی بشیر نورزی، از بزرگ‌ترین قاچاقچیان مواد مخدر افغانستان که سال‌ها در زندان‌های آمریکا دوران محکومیت حبس ابد خود را سپری می‌کرد، اکنون به یکی از چهره‌های کلیدی در تعاملات اقتصادی طالبان با چین تبدیل شده است. منابع معدنی و امنیتی می‌گویند او در انعقاد قراردادهای معدنی و انرژی میان شرکت‌های چینی و طالبان نقش محوری دارد؛ قراردادهایی که به باور منتقدان، بیش از آنکه به توسعه افغانستان کمک کنند، به تقویت شبکه‌های قدرت و اقتصاد رانتی منجر شده‌اند.

حاجی بشیر نورزی که امپراتوری قاچاق مواد مخدر او سال‌ها در تأمین مالی جنگ طالبان نقش داشت، پس از آزادی در چارچوب توافق تبادل زندانیان میان آمریکا و طالبان، فعالیت‌های اقتصادی خود را از سر گرفته است. این بار اما نه در تجارت مواد مخدر، بلکه در حوزه معادن و انرژی افغانستان.

نورزی که پیش از بازداشت، متولی اصلی تجارت هروئین افغانستان بود، گاه از سوی رسانه‌ها «پابلو اسکوبار افغانستان» لقب گرفته است. او در سپتامبر ۲۰۲۲، در ازای آزادی مارک فرریکس، تفنگدار سابق نیروی دریایی آمریکا، از زندان آزاد شد و به افغانستان بازگشت.

به گفته یک منبع آگاه که نخواست نامش فاش شود، نورزی از نزدیک‌ترین افراد به هبت‌الله آخوندزاده، رهبر طالبان، به شمار می‌رود. این منبع همچنین می‌گوید او روابط نزدیکی با امیرخان متقی، وزیر امور خارجه طالبان، دارد؛ فردی که به گفته این منبع، قراردادهای نفتی را در انحصار خود دارد.

به گفته همین منبع، شرکت وابسته به نورزی قرارداد اکتشافی مطالعه منابع هیدروکربوری در حوزه آمودریا، در مرز افغانستان با ازبکستان و تاجیکستان، را در اختیار دارد. او می‌افزاید: «طالبان بسیار به نورزی مدیون هستند.»

نورزی همچنین قراردادهای همکاری مشترکی با شرکت‌های چینی منعقد کرده و توانسته است دو قرارداد بزرگ معدنی را در افغانستان به امضا برساند. منابع معدنی و امنیتی معتقدند این قراردادها بیش از آنکه زمینه توسعه اقتصادی افغانستان را فراهم کنند، به بستری برای کسب ثروت از طریق رانت تبدیل شده‌اند.

برنامه بلندمدت چین برای بهره‌برداری از منابع غنی معدنی افغانستان، با نیاز طالبان به درآمد و کسب مشروعیت بین‌المللی هم‌زمان شده است. از زمان بازگشت طالبان به قدرت در اوت ۲۰۲۱، این گروه در تلاش بوده است منابع مالی جدیدی، فراتر از کمک‌های بشردوستانه، به دست آورد.

روابط دیرینه طالبان با حزب کمونیست چین پس از بازگشت این گروه به قدرت، بیش از گذشته گسترش یافته است. قراردادهای منعقدشده با شرکت‌های چینی در بخش معدن، صدها میلیون دلار درآمد ارزی را روانه خزانه طالبان کرده است.

با این حال، انگیزه چین از توسعه روابط با طالبان تنها به دسترسی به منابع معدنی استراتژیک محدود نمی‌شود. افغانستان جایگاه مهمی در ابتکار «کمربند و جاده» دارد و قرار است از طریق شبکه‌های جاده‌ای و ریلی، مسیر اتصال کالاهای چینی به بازارهای آسیای مرکزی و اروپا را تسهیل کند.

برخی منابع همچنین می‌گویند چین تجهیزات و فناوری‌های پیشرفته اطلاعاتی و نظارتی را در اختیار طالبان قرار داده است. به باور این منابع، این همکاری علاوه بر کمک به طالبان برای شناسایی مخالفان، به دستگاه‌های امنیتی چین نیز امکان می‌دهد اعضای جنبش اسلامی ترکستان شرقی را که در افغانستان حضور دارند، رهگیری کنند.

اعضای این گروه از متحدان طالبان به شمار می‌روند و طالبان نمی‌تواند به‌صورت یکجانبه آنان را به چین تحویل دهد؛ زیرا به احتمال زیاد با مجازات اعدام روبه‌رو خواهند شد.

با وجود روابط نزدیک طالبان و پکن، بازگشت طالبان به قدرت، نگرانی‌های امنیتی تازه‌ای برای چین نیز ایجاد کرده است. شهروندان و مراکز وابسته به چین، هم در افغانستان و هم در پاکستان، طی سال‌های گذشته هدف حملات گروه‌های وابسته به طالبان قرار گرفته‌اند؛ موضوعی که نشان می‌دهد نزدیکی سیاسی دو طرف، همه تهدیدهای امنیتی را از میان نبرده است.

بازگشت نورزی به عرصه اقتصاد، این بار در قالب پروژه‌های معدنی، بار دیگر نگاه‌ها را به وضعیت بخش معدن افغانستان معطوف کرده است. بخشی که سال‌هاست از فساد، ضعف حکمرانی، ناامنی و نبود زیرساخت‌های لازم رنج می‌برد.

مقام‌های افغانستان طی دهه‌های گذشته همواره از ذخایر عظیم زغال‌سنگ، مس، آهن، لیتیوم، طلا، مرمر و دیگر مواد معدنی به عنوان موتور توسعه اقتصادی کشور یاد کرده‌اند. اما جنگ طولانی، ناامنی و کمبود زیرساخت‌ها باعث شده سرمایه‌گذاران بزرگ از حضور در این بخش اجتناب کنند و طالبان نیز، به گفته منتقدان، با اتکا به ابزارهای امنیتی و نظامی، بر روند بهره‌برداری از این منابع سایه افکنده است.

در چنین شرایطی، برخی ناظران معتقدند کشورهای همسایه افغانستان، منافع راهبردی و اقتصادی خود را بر توسعه و رفاه این کشور ترجیح داده‌اند و با اتکا به نفوذ افرادی چون حاجی بشیر نورزی، اهداف سیاسی و اقتصادی خود را دنبال می‌کنند.