تبعید بی‌پناه؛ خبرنگاران افغانستانی در پاکستان

برای شماری از شهروندان افغانستان، عبور از مرز پاکستان به معنای رسیدن به امنیت نبوده است. خبرنگاران، به‌ویژه زنان خبرنگار، فعالان حقوق بشر و کنشگران مدنی که پس از تهدیدهای طالبان ناچار به ترک افغانستان شده‌اند، با بازداشت، فشارهای پلیسی، دشواری تمدید ویزا و خطر اخراج اجباری روبه‌رو هستند. در صورت بازگردانده‌شدن، برخی از آنان ممکن است دوباره در معرض همان تهدیدهایی قرار گیرند که سبب فرارشان شده است.

گزارش‌های نهادهای بین‌المللی نشان می‌دهد که بحران مهاجران افغانستانی در پاکستان تنها مسئله اقامت و اسناد نیست؛ برای گروه‌هایی مانند خبرنگاران و مدافعان حقوق بشر، موضوع با امنیت شخصی، آزادی بیان و اصل منع بازگرداندن اجباری پیوند مستقیم دارد.

پاکستان؛ پناهگاه موقت یا ایستگاه دیگری از ناامنی؟

پاکستان پس از بازگشت طالبان به قدرت در آگست ۲۰۲۱، یکی از مقصدهای اصلی خبرنگاران، فعالان حقوق بشر و شهروندانی شد که به‌دلیل فعالیت‌های حرفه‌ای و مدنی خود احساس خطر می‌کردند. بسیاری از آنان با این امید به پاکستان رفتند که تا زمان دریافت ویزای کشور سوم، در محیطی امن‌تر زندگی کنند.

اما تشدید روند اخراج مهاجران، تمدید نشدن ویزاها و افزایش بازداشت‌ها، این پناهگاه موقت را نیز به محیطی ناامن تبدیل کرده است. دیده‌بان حقوق بشر در ۲۱ اپریل ۲۰۲۶ از افزایش یورش‌های پلیس، بازداشت‌های خودسرانه و بازگرداندن اجباری مهاجران افغانستانی خبر داد. این سازمان اعلام کرد که در سال ۲۰۲۶ تا آن زمان بیش از ۱۴۶ هزار شهروند افغانستان از پاکستان اخراج شده بودند؛ آماری که مربوط به زمان انتشار گزارش است، نه کل سال.

به گفته دیده‌بان حقوق بشر، در جریان عملیات پلیس، حتی افرادی که ویزای معتبر داشته‌اند نیز بازداشت شده‌اند. این سازمان از بازداشت مهاجران هنگام خرید، رفتن به مکتب یا جست‌وجوی کار روزمزد و ضبط تلفن و پول نقد آنان گزارش داده است. گزارش دیده‌بان حقوق بشر

خبرنگاران؛ میان تهدید طالبان و خطر اخراج

خبرنگاران افغانستانی در پاکستان با وضعیتی پیچیده روبه‌رو هستند. سابقه کاری، گزارش‌های انتقادی یا مستندسازی نقض حقوق بشر می‌تواند در صورت بازگشت آنان را در معرض تهدید قرار دهد؛ در سوی دیگر مرز، محدودیت اقامت و خطر بازداشت و اخراج، امکان زندگی امن را از آنان می‌گیرد.

گزارشگران بدون مرز در ۳ دسامبر ۲۰۲۵ اعلام کرد که دست‌کم ۲۰ خبرنگار افغانستانیِ تحت حمایت این سازمان در همان سال از پاکستان به افغانستان بازگردانده شده‌اند. این نهاد گفته بود نزدیک به ۲۰۰ خبرنگار افغانستانی و اعضای خانواده‌هایشان در پاکستان منتظر دریافت ویزای کشور سوم بودند و روند اسکان مجدد در برخی موارد سال‌ها طول کشیده است.

این سازمان در روایت‌های منتشرشده از خبرنگاران تبعیدی، از یورش پلیس به خانه‌ها، بازداشت در مراکز نگهداری، ضبط تلفن و مدارک هویتی و درخواست پول برای رهایی سخن گفته است. یکی از خبرنگاران زن که با وجود ارائه کارت خبرنگاری بازداشت شده بود، از انتقال به مرکز نگهداری و سپس اخراج به افغانستان روایت کرده است. گزارش گزارشگران بدون مرز

در ۱۳ مارچ ۲۰۲۶ نیز کمیته حفاظت از خبرنگاران، گزارشگران بدون مرز و فری پرس آنلیمیتد در نامه‌ای مشترک به نخست‌وزیر پاکستان خواستار توقف بازداشت‌ها و اخراج اجباری خبرنگاران افغانستانی شدند. این نهادها هشدار دادند که بازگرداندن خبرنگارانی که از آزار طالبان گریخته‌اند، آنان را در معرض خطر قابل پیش‌بینی انتقام‌جویی، بازداشت خودسرانه و آسیب جدی قرار می‌دهد. نامه مشترک نهادهای مدافع آزادی رسانه‌ها

زنان خبرنگار؛ آسیب‌پذیری مضاعف در تبعید

وضعیت زنان خبرنگار افغانستانی در پاکستان، به‌دلیل تهدیدهای مرتبط با فعالیت رسانه‌ای و دشواری‌های زندگی در تبعید، ابعاد ویژه‌ای دارد. بسیاری از آنان پس از محدودیت‌های گسترده طالبان بر کار و فعالیت اجتماعی زنان، ناچار به ترک افغانستان شدند؛ اما خروج از کشور به معنای پایان تهدیدها و فشارها نبوده است.

گزارشگران بدون مرز در دسامبر ۲۰۲۵ روایت یک خبرنگار زن افغانستانی را منتشر کرد که با وجود ارائه کارت خبرنگاری و مدارک هویتی، در پاکستان بازداشت و به مرکز نگهداری منتقل شده بود. او از ضبط تلفن و اسنادش و انتقال به مرز افغانستان روایت کرده است. این خبرنگار گفته بود که پس از بازگردانده‌شدن، از سرنوشت احتمالی خود در افغانستان می‌ترسید و تنها با کمک دوستان توانست دوباره به پاکستان بازگردد.

برای زنان خبرنگار، ناامنی تنها به خطر اخراج محدود نمی‌شود. نبود درآمد پایدار، دشواری دسترسی به خدمات درمانی، نگرانی درباره امنیت فرزندان و وابستگی به کمک دیگران، امکان ادامه فعالیت حرفه‌ای و زندگی مستقل را نیز محدود می‌کند. با این حال، نباید تجربه یک فرد را به همه زنان خبرنگار تعمیم داد؛ روایت‌های مستند نشان می‌دهند که این خطرها در میان بخشی از آنان جدی است.

فعالان حقوق بشر و کنشگران مدنی؛ خطر بازگشت

دامنه افراد در معرض خطر تنها به خبرنگاران محدود نیست. فعالان حقوق زنان، مدافعان حقوق بشر، کنشگران مدنی، قضات و دادستان‌های پیشین و افرادی که به مخالفت با طالبان متهم می‌شوند نیز از گروه‌های آسیب‌پذیر به شمار می‌روند.

کارشناسان سازمان ملل در ۱۸ سپتامبر ۲۰۲۶ از پاکستان خواستند پیش از اخراج شهروندان افغانستان، خطر آزار، شکنجه و نقض جدی حقوق بشر را برای هر فرد به‌طور جداگانه بررسی کند. آنان گفتند درخواست‌های حمایتی از سوی زنان و دختران، مدافعان حقوق بشر، خبرنگاران و کارکنان رسانه‌ای، قضات و دادستان‌های پیشین و اعضای اقلیت‌های قومی و مذهبی دریافت کرده‌اند.

کارشناسان سازمان ملل تأکید کردند که باید سازوکاری شفاف و در دسترس وجود داشته باشد تا افراد در معرض خطر بتوانند بدون ترس از بازداشت یا اخراج، درخواست حمایت کنند و تا زمان بررسی پرونده از بازگرداندن آنان جلوگیری شود. بیانیه کارشناسان سازمان ملل

آمار بازداشت و اخراج؛ تصویری از فشار بر مهاجران

دیده‌بان حقوق بشر در گزارش اپریل ۲۰۲۶ خود نوشت که بسیاری از مهاجران افغانستانی در جریان عملیات پلیس، حتی با داشتن ویزای معتبر، بازداشت شده‌اند. این سازمان همچنین از جدایی اعضای خانواده‌ها، محرومیت از خدمات درمانی و ترس مهاجران از مراجعه به مراکز صحی به‌دلیل احتمال بازداشت خبر داد.

گزارش مشترک کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان و سازمان بین‌المللی مهاجرت، منتشرشده در ۶ نوامبر ۲۰۲۶، نشان می‌دهد که از آغاز سال تا ۳۱ اکتبر، حدود ۷۲۴ هزار و ۶۰۰ شهروند افغانستان از پاکستان به کشور بازگشته‌اند؛ از این میان، ۷۱ هزار و ۳۰۰ مورد اخراج ثبت شده است. این ارقام مجموع بازگشت‌ها را در بر می‌گیرد و نباید همه آن را اخراج اجباری دانست. گزارش عملیاتی کمیساریای عالی پناهندگان

این آمار گسترده، زمینه‌ای را نشان می‌دهد که خبرنگاران و فعالان در آن زندگی می‌کنند؛ اما به‌تنهایی شمار خبرنگاران یا فعالان بازداشت‌شده را مشخص نمی‌کند. برای ارزیابی وضعیت این گروه‌ها باید داده‌های اختصاصی نهادهای مدافع رسانه‌ها و حقوق بشر را جداگانه در نظر گرفت.

انتظار طولانی برای کشور سوم

یکی از دشواری‌های اساسی مهاجران در پاکستان، بلاتکلیفی در روند انتقال به کشورهای دیگر است. شماری از خبرنگاران و فعالان پس از ورود به پاکستان برای دریافت ویزای بشردوستانه یا برنامه‌های اسکان مجدد درخواست داده‌اند؛ اما طولانی‌شدن بررسی پرونده‌ها و نبود زمان‌بندی روشن، آنان را برای مدت طولانی در وضعیت نامعلوم نگه داشته است.

گزارشگران بدون مرز گفته است نزدیک به ۲۰۰ خبرنگار افغانستانیِ تحت حمایت این سازمان، همراه با خانواده‌های خود، در پاکستان منتظر انتقال به کشور سوم بوده‌اند. در چنین شرایطی، تمدید نشدن ویزا می‌تواند آنان را در معرض بازداشت و اخراج قرار دهد؛ حتی زمانی که پرونده انتقال‌شان هنوز در حال بررسی است.

بیانیه نهادهای مدنی و حقوق بشری افغانستان در ۴ نوامبر ۲۰۲۶ نیز از بلاتکلیفی حقوقی خبرنگاران و فعالان رسانه‌ای افغانستان در پاکستان و ایران، فشارهای امنیتی، بازداشت و خطر اخراج اجباری ابراز نگرانی کرد و خواستار رسیدگی سریع و روشن به پرونده‌های پناهندگی آنان شد. بیانیه نهادهای مدنی و حقوق بشری افغانستان

مسئولیت پاکستان و جامعه جهانی

پاکستان حق دارد درباره ورود و اقامت اتباع خارجی مقررات داشته باشد؛ اما اجرای سیاست‌های مهاجرتی نباید به بازگرداندن افرادی منجر شود که در کشور مبدأ با خطر واقعی آزار، شکنجه یا نقض جدی حقوق اساسی روبه‌رو هستند. اصل منع بازگرداندن اجباری، دولت‌ها را از اخراج افراد به مکانی که در آن با چنین خطرهایی مواجه‌اند، بازمی‌دارد.

در عین حال، مسئولیت اصلی ایجاد امنیت و رفع دلایل فرار شهروندان افغانستانی از دوش طالبان برداشته نمی‌شود. محدودیت آزادی رسانه‌ها، فشار بر زنان و سرکوب منتقدان، فضایی ایجاد کرده است که در آن خبرنگار و فعال مدنی برای حفظ جان و آزادی خود ناچار به ترک کشور می‌شود.

جامعه جهانی نیز نمی‌تواند با صدور بیانیه و ابراز نگرانی، مسئولیت خود را پایان‌یافته تلقی کند. کشورهای دارای برنامه‌های پناهندگی و اسکان مجدد باید پرونده خبرنگاران، زنان خبرنگار و مدافعان حقوق بشر در معرض خطر را با فوریت بررسی کنند و مسیرهای امن و قانونی انتقال آنان را فراهم سازند.

تبعید؛ ادامه بحران در آن سوی مرز

برای خبرنگاری که از تهدید طالبان گریخته، امنیت تنها به معنای عبور از مرز نیست. او به حق اقامت، امکان کار، دسترسی به خدمات درمانی، امنیت خانواده و تضمین بازنگشتن اجباری به محل خطر نیاز دارد. زنان خبرنگار و فعالان حقوق زنان نیز باید بتوانند بدون ترس از بازداشت یا اخراج زندگی کنند.

آنچه در پاکستان بر این گروه‌ها می‌گذرد، نشان می‌دهد بحران آزادی رسانه‌ها و حقوق بشر افغانستان به مرزهای این کشور محدود نمانده است. وقتی خبرنگار در داخل کشور امکان کار و بیان آزادانه ندارد و در تبعید نیز از امنیت اقامت برخوردار نیست، فضای فعالیت مستقل رسانه‌ای و مدنی در دو سوی مرز محدودتر می‌شود.