عفو یا اطاعت؛ پیام عیدی هبت‌الله میان دوگانه‌سازی سیاسی طالبان

هبت‌الله آخوندزاده، رهبر طالبان، در پیام عیدی تازه خود بار دیگر بر دو محور اصلی تأکید کرد: دعوت مخالفان به بازگشت و تأکید بر «عفو عمومی» از یک‌سو، و ضرورت «بیعت» و «اطاعت از امیر» از سوی دیگر. این پیام در حالی منتشر شده است که طالبان با بحران مشروعیت، اختلافات داخلی، فشارهای بین‌المللی و محدودیت‌های گسترده داخلی روبه‌رو است.

رهبر طالبان در این پیام از مخالفان خواست به افغانستان بازگردند و مدعی شد که حکومت این گروه با آنان «تصفیه‌حساب» نخواهد کرد. او تأکید کرد که اقدامات مخالفان در سال‌های گذشته بخشیده شده و از آنان خواست کشور را ترک نکنند.

این بخش از پیام، در ظاهر نشانه‌ای از تلاش طالبان برای کاهش تنش و نمایش ثبات سیاسی است، اما ناظران می‌گویند فاصله میان ادعای «عفو عمومی» و واقعیت میدانی افغانستان همچنان قابل توجه است. گزارش‌های متعدد از بازداشت، فشار بر نظامیان پیشین، محدودیت بر فعالان مدنی و سرکوب منتقدان، تردیدها نسبت به این وعده‌ها را افزایش داده است.

هبت‌الله در ادامه کوشید روایت طالبان از جنگ‌های دو دهه گذشته را نیز بازتعریف کند و بار دیگر مدعی شد که این گروه در دوره جنگ هدفی جز «مبارزه با اشغال» نداشته است. این موضع، بخشی از تلاش طالبان برای بازسازی مشروعیت سیاسی و مذهبی خود ارزیابی می‌شود؛ به‌ویژه در شرایطی که این گروه اکنون از یک جریان شورشی به یک حکومت رسمی تبدیل شده و ناچار است گذشته خود را در قالبی تازه روایت کند.

با این حال، این روایت با آمارها و گزارش‌های بین‌المللی هم‌خوانی ندارد. بر اساس این گزارش‌ها، ده‌ها هزار نیروی امنیتی و هزاران غیرنظامی در حملات انتحاری، انفجارها و درگیری‌های منتسب به طالبان جان باخته‌اند. بخش مهمی از این حملات نیز مراکز شهری، مکاتب، مساجد، شفاخانه‌ها و تجمع‌های غیرنظامی را هدف قرار داده بود.

اطاعت از امیر؛ پیام اصلی به درون طالبان
بخش اصلی پیام هبت‌الله، اما به موضوع «اطاعت» اختصاص داشت. او تأکید کرد که مسلمانان برای حفظ وحدت به «امیر» نیاز دارند و هشدار داد که نافرمانی از رهبری می‌تواند به «فتنه» و فروپاشی نظام منجر شود. او حتی گفت کسی که بدون بیعت و اطاعت از امیر بمیرد، به مرگ جاهلیت مرده است.

تحلیلگران این بخش از پیام را نشانه‌ای از نگرانی جدی رهبر طالبان نسبت به انسجام درونی این گروه می‌دانند. به باور آنان، تأکید بر بیعت و اطاعت بیش از آنکه متوجه مخالفان بیرونی باشد، پیامی مستقیم به بدنه داخلی طالبان و مقام‌هایی است که در ماه‌های اخیر نسبت به برخی سیاست‌های هبت‌الله فاصله گرفته‌اند.

در ماه‌های گذشته، نشانه‌هایی از اختلاف در میان رهبران ارشد طالبان دیده شده است. چهره‌هایی مانند سراج‌الدین حقانی، محمدیعقوب مجاهد و عباس استانکزی در برخی موارد نسبت به سیاست‌های هبت‌الله، به‌ویژه در حوزه آموزش دختران، انزوای بین‌المللی و شیوه اداره حکومت، مواضعی انتقادی یا متفاوت داشته‌اند.

برخی گزارش‌ها نیز حاکی است که بخشی از رهبران طالبان بر این باورند که سیاست‌های سخت‌گیرانه هبت‌الله، شانس به‌رسمیت‌شناخته‌شدن حکومت این گروه را کاهش داده و انزوای افغانستان را تشدید کرده است. در مقابل، حلقه نزدیک به رهبر طالبان همچنان بر تمرکز قدرت و اجرای سخت‌گیرانه دیدگاه‌های ایدئولوژیک او پافشاری می‌کند.

در مجموع، پیام عیدی هبت‌الله را می‌توان تلاشی هم‌زمان برای مدیریت افکار عمومی در داخل و خارج از افغانستان دانست. طالبان می‌کوشد در بیرون، چهره‌ای آشتی‌جو و اهل تعامل نشان دهد و در داخل، بر فرمان‌پذیری و انسجام تأکید کند.

با این حال، تداوم محدودیت‌ها، انزوای سیاسی و نشانه‌های فزاینده اختلاف درونی، نشان می‌دهد که پیام‌های این‌چنینی بیش از آنکه نشانه استحکام قدرت طالبان باشد، بازتاب نگرانی این گروه از شکاف‌های داخلی و آینده مبهم حاکمیت آن است.