ما درون را بنگریم و حال را

در طول چهل، پنجاه سال اخیر، شمار زیادی از شهروندان افغانستان به اقصی نقاط جهان مهاجرت کرده و به‌نوعی وارد جوامع و فرهنگ‌های مختلف شده‌اند. اما به نظر می‌رسد بسیاری از آن‌ها در این مدت بیشتر به ظواهر توجه کرده‌اند؛ از نوع لباس پوشیدن گرفته تا شیوه حرف زدن و حتی تقلید لهجه‌های مردم کشورهای دیگر. گویی آنچه از زندگی و فرهنگ جوامع دیگر دیده‌اند، فقط ظاهر آدم‌ها بوده است.

در حالی که فرهنگ اجتماعی فقط به لباس پوشیدن، حرف زدن و لهجه محدود نمی‌شود. مسائل دیگری هم وجود دارد که شاید در نگاه اول به چشم نیاید، اما اهمیت آن‌ها کمتر از ظواهر نیست؛ مسائلی مانند ادب، آداب اجتماعی، نزاکت، اخلاق، شیوه برخورد با دیگران، رفتارهای اجتماعی و رعایت حقوق شهروندی.

من شخصاً فقط به چند کشور همسایه افغانستان سفر کرده‌ام و کشورهای اروپایی و غرب را از نزدیک ندیده‌ام، اما در این سال‌ها با شهروندان افغانستانی‌ای که از کشورهای غربی برگشته‌اند نیز برخورد داشته‌ام. آنچه برایم جالب بوده، این است که گاهی در میان بعضی از آن‌ها همان رفتارهایی دیده می‌شود که پیش از مهاجرت نیز وجود داشته است؛ با این تفاوت که ظاهر و شیوه حرف زدنشان تغییر کرده است.

برای روشن شدن موضوع، می‌خواهم به یک اتفاق شخصی اشاره کنم که در کابل برایم پیش آمد.

ما در کابل خانه‌ای را اجاره کرده بودیم. صاحب‌خانه چند بار بدون آن‌که در بزند یا مرا صدا کند، وارد خانه شد. دفعه اول تصور کردم چون پیش از آن با موبایل به من زنگ زده، به همین دلیل در نزده است. اما این رفتار در دفعات بعد هم تکرار شد و مرا عصبانی کرد؛ چون چنین کاری را دور از نزاکت و احترام به حریم خصوصی می‌دانستم.

به او گفتم: درست است که شما مالک این خانه هستید، اما من آن را اجاره کرده‌ام. تا زمانی که در این خانه زندگی می‌کنم، حق ندارید سرزده وارد شوید. یا در بزنید یا مرا صدا کنید.

این حرف من به صاحب‌خانه برخورد و ظاهراً از این موضوع ناراحت شد. در حالی که از نظر من، مالکیت یک خانه به معنای نادیده گرفتن حریم خصوصی کسی نیست که آن را اجاره کرده است.

نمونه‌های دیگری هم وجود دارد. در ایران بارها دیده‌ام که بعضی از شهروندان افغانستان در اماکن عمومی، از جمله مترو، با صدای بلند و برای مدت طولانی با موبایل صحبت می‌کنند. عده‌ای نوبت را رعایت نمی‌کنند، دروغ می‌گویند، نام اصلی خود را پنهان می‌کنند و حتی سر همشهری‌های خود کلاه می‌گذارند. همان رفتارهایی که شاید در افغانستان هم انجام می‌دادند و آن را نوعی زرنگی می‌دانستند.

یک نمونه دیگر که باز هم مربوط به ایران است، به سال‌هایی برمی‌گردد که هنوز موبایل رواج پیدا نکرده بود و مردم از تلفن‌های خانگی استفاده می‌کردند.

خانواده‌ای از افغانستان سال‌ها برای یک ایرانی کار می‌کردند و صاحب‌کار ایرانی به آن‌ها اعتماد داشت. اما یکی از کارگران، بدون اطلاع صاحب‌کار، به‌طور پنهانی یک سیم تلفن کشیده بود و مدت‌ها دور از چشم او، ساعت‌ها با تلفن صحبت می‌کرد. چون قبض تلفن بیش از حد معمول می‌آمد، صاحب‌کار به موضوع مشکوک شد و سرانجام ماجرا فاش شد.

البته این را هم باید گفت که همیشه رفتار نادرست از سوی کارگران افغانستانی نبوده است. مواردی هم وجود داشته که صاحب‌کاران ایرانی دستمزد کارگران افغانستانی را پرداخت نکرده‌اند. بنابراین، بحث من دفاع از یک طرف و متهم کردن طرف دیگر نیست؛ صحبت بر سر رفتار، اخلاق و رعایت حقوق دیگران است.

اما نکته مهم‌تر این است که چرا در بسیاری از کشورهای جهان، برخورد با شهروندان افغانستان تا این اندازه تحقیرآمیز است؟ کشورهای زیادی در جهان سوم، فقیر و عقب‌مانده هستند و برخی از آن‌ها سال‌ها درگیر جنگ بوده‌اند؛ کشورهایی مانند فلسطین، عراق و سوریه. با این حال، به نظر می‌رسد برخوردی که گاهی با شهروندان افغانستان صورت می‌گیرد، با برخورد با شهروندان این کشورها قابل مقایسه نیست.

به نظر من، بد نیست در کنار بررسی رفتار دیگران با شهروندان افغانستان، نگاهی هم به رفتار خودمان داشته باشیم و بخشی از مشکل را در خود جست‌وجو کنیم.

مسئله اصلی همین‌جاست؛ وقتی وارد کشور، جامعه و فرهنگ دیگری می‌شویم، نباید فقط به ظواهر توجه کنیم. پوشیدن لباس مردم آن کشور، تقلید لهجه و استفاده از بعضی اصطلاحات، به معنای آشنا شدن با فرهنگ آن جامعه نیست. مهم‌تر از همه این‌ها، احترام گذاشتن به فرهنگ، رسم و رسوم مردم، رعایت آداب اجتماعی، اخلاق و ادب، احترام به قوانین و حقوق دیگران است.

شاید لازم باشد به‌جای آن‌که فقط ظاهر جوامع دیگر را ببینیم و از آن تقلید کنیم، کمی بیشتر به رفتار و شیوه زندگی مردم آن جوامع توجه کنیم. فرهنگ را نمی‌توان فقط از روی لباس و لهجه شناخت؛ فرهنگ واقعی را باید در رفتار آدم‌ها، در احترام به دیگران و در رعایت حقوق و حریم خصوصی آن‌ها جست‌وجو کرد.

نویسنده مطلب

عباس کوثری خبرنگار و نویسنده

عباس کوثری روزنامه‌نگار افغانستانی است که در شماری از رسانه‌های بزرگ و شناخته‌شده افغانستان سابقه فعالیت داشته و سال‌ها در حوزه رسانه و روزنامه‌نگاری فعالیت کرده است. او در کنار…

ادامه بیوگرافی و مطالب نویسنده ←