خبرنگاری جرم نیست؛ حقیقت‌گویی تهدید نیست

آنجا که حقیقت جرم شمرده شود، سکوت بر جامعه سایه می‌اندازد.

آزادی رسانه‌ها از ارکان بنیادین حقوق بشر، عدالت اجتماعی و پاسخ‌گویی صاحبان قدرت است. خبرنگاران با افشای نقض حقوق بشر، ثبت واقعیت‌ها و بازتاب صدای مردم، نقشی حیاتی در آگاهی عمومی دارند؛ اما در بسیاری از کشورها، ادای این وظیفه با تهدید، بازداشت، خشونت و حتی مرگ همراه است.

بر پایه آمارهای مورد اشاره یونسکو، در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ میلادی، ۱۸۹ خبرنگار در حملات خشونت‌آمیز کشته شده‌اند و بخش بزرگی از پرونده‌های قتل خبرنگاران در سال‌های گذشته نیز بی‌رسیدگی مؤثر قضایی مانده است. این وضعیت نشان می‌دهد که معافیت از مجازات نه‌تنها عدالت را تضعیف می‌کند، بلکه زمینه تداوم خشونت علیه خبرنگاران را نیز فراهم می‌سازد.

در افغانستانِ زیر حاکمیت طالبان، آزادی رسانه‌ها و بیان به‌شدت محدود شده است. سانسور، تهدید، بازداشت و محدودیت‌های تحمیلی، فضای کار حرفه‌ای خبرنگاران را ناامن کرده و گزارش‌گری درباره فساد، تبعیض و نقض حقوق بشر را با خطر جدی روبه‌رو ساخته است.

زنان خبرنگار با محدودیت‌های مضاعف روبه‌رواند. حذف آنان از عرصه رسانه‌ای، افزون بر نقض حقوق حرفه‌ای و اجتماعی‌شان، صدای زنان و دخترانی را خاموش می‌کند که بیش از هر زمان دیگر به بیان آزادانه تجربه‌ها و مطالبات خود نیاز دارند.

با این همه، خبرنگاران شجاع افغانستان همچنان برای ثبت واقعیت‌ها و رساندن صدای مردم می‌کوشند. ایستادگی آنان دفاع از حق جامعه برای دانستن، پرسیدن و مطالبه عدالت است؛ حقی که هیچ قدرتی نباید از مردم سلب کند.

ترک افغانستان لزوماً به معنای پایان تهدید نیست. شماری از خبرنگاران افغانستانی که برای حفظ جان و ادامه کار حرفه‌ای به کشورهای همسایه پناه برده‌اند، با ناامنی، بلاتکلیفی اقامتی، دشواری‌های اقتصادی و نگرانی از بازداشت یا اخراج دست‌وپنجه نرم می‌کنند. این شرایط می‌تواند آنان را از ادامه فعالیت مستقل بازدارد و صدای کسانی را که در داخل افغانستان به رسانه‌های آزاد دسترسی ندارند، بیش از پیش کم‌رنگ کند.

دولت‌های میزبان باید حقوق بنیادین این خبرنگاران را رعایت کنند، دسترسی آنان به حمایت حقوقی را فراهم سازند و از بازگرداندن اجباری کسانی که با خطر جدی آزار و شکنجه روبه‌رواند، خودداری ورزند. سازمان ملل متحد و نهادهای مسئول نیز باید حمایت اضطراری، حفاظت از افراد در معرض خطر و دسترسی به مسیرهای امن و قانونی اسکان مجدد را در اولویت قرار دهند.

سرکوب خبرنگاران تنها محدودکردن یک حرفه نیست؛ پیامدهایش همه جامعه را دربر می‌گیرد. نخست، حقیقت پنهان می‌ماند: سانسور و محدودیت رسانه‌ها راه را بر تحریف واقعیت‌ها، انتشار اطلاعات نادرست و پوشیده‌ماندن نقض حقوق بشر هموار می‌کند. دوم، عدالت و پاسخ‌گویی تضعیف می‌شود: وقتی خبرنگاران نتوانند از فساد و سوءاستفاده از قدرت گزارش دهند، امکان دادخواهی قربانیان کاهش می‌یابد.

سوم، ترس و خودسانسوری گسترش می‌یابد: تهدید و زندانی‌شدن خبرنگاران، دیگران را هم از انتشار گزارش‌های حساس بازمی‌دارد. چهارم، شواهد و حافظه جمعی از میان می‌رود: فشار بر رسانه‌ها و مهاجرت خبرنگاران، مستندسازی نقض حقوق بشر را دشوارتر می‌کند؛ به‌ویژه درباره زنان، اقلیت‌ها و گروه‌های به‌حاشیه‌رانده‌شده.

مطالبات ما روشن و عملی است. نخست، آزادی خبرنگاران زندانی و پایان‌دادن به بازداشت‌های خودسرانه. خبرنگارانی که به‌دلیل فعالیت حرفه‌ای یا بیان مسالمت‌آمیز زندانی شده‌اند، باید فوراً و بدون قیدوشرط آزاد شوند و شکنجه، تهدید و محروم‌کردن خبرنگاران از کار حرفه‌ای باید متوقف شود.

دوم، مستندسازی مستقل و پاسخ‌گویی عاملان. سازمان ملل متحد و نهادهای مستقل حقوق بشری باید موارد نقض حقوق خبرنگاران را مستند کنند، از شواهد حفاظت نمایند و برای تحقیقات مستقل و پیگیری قضایی عاملان و آمران بکوشند. هیچ‌کس نباید صرفاً به‌دلیل موقعیت یا قدرت خود از پاسخ‌گویی مصون بماند.

سوم، حفاظت از خبرنگاران افغانستانی در کشورهای همسایه. دولت‌های این دو کشور باید از بازگرداندن اجباری خبرنگارانی که در معرض خطر جدی آزار و شکنجه‌اند بپرهیزند و دسترسی آنان به حمایت حقوقی را تضمین کنند. کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان و دیگر نهادهای مسئول نیز باید برای حفاظت اضطراری و فراهم‌کردن مسیرهای امن اسکان مجدد اقدام کنند.

چهارم، حمایت پایدار از رسانه‌های مستقل. نهادهای بین‌المللی و سازمان‌های حامی رسانه‌ها باید حمایت مالی و فنی از رسانه‌های مستقل افغانستان را افزایش دهند؛ از جمله با کمک اضطراری، آموزش امنیت دیجیتال، مشاوره حقوقی و فراهم‌کردن امکانات لازم برای ادامه کار خبرنگاران در داخل و خارج از کشور.

پنجم، حفاظت ویژه از زنان خبرنگار. تهدیدهای جنسیتی، آزار آنلاین و تلاش برای حذف زنان از فضای رسانه‌ای باید جدی پیگیری شود و زنان خبرنگار باید به حمایت حقوقی، امکانات امن برای کار حرفه‌ای و فرصت‌های برابر دسترسی داشته باشند.

ششم، فشار دیپلماتیک و نظارت مستمر. دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی باید نقض آزادی رسانه‌ها را در تعاملات دیپلماتیک و گزارش‌های رسمی خود پیگیری کنند. این اقدام‌ها نباید به بیانیه‌های نمادین محدود بماند؛ باید مسئول مشخص، برنامه اجرایی و سازوکار ارزیابی نتایج داشته باشد.

در دوم نوامبر، تأکید بر پایان‌دادن به معافیت از مجازات برای جنایات علیه خبرنگاران باید با اقدام عملی همراه شود. در افغانستان، خبرنگاران برای گفتن حقیقت و بازتاب رنج مردم با سرکوب روبه‌رواند؛ در کشورهای همسایه نیز شماری از خبرنگاران افغانستانی در تبعید، همچنان با بلاتکلیفی دست‌وپنجه نرم می‌کنند.

شجاعت خبرنگاران نباید بهانه‌ای برای پذیرفتن خطرهایی باشد که بر آنان تحمیل می‌شود. مسئولیت جامعه جهانی تنها ستایش شجاعت آنان نیست؛ حفاظت از جان و آزادی‌شان، حمایت از رسانه‌های مستقل و پاسخ‌گوکردن عاملان جنایات علیه خبرنگاران نیز بر عهده اوست.

مطالبات ما روشن است: آزادی خبرنگاران زندانی، پایان‌دادن به سانسور و سرکوب، حفاظت از خبرنگاران در داخل و خارج از افغانستان، و تضمین پاسخ‌گویی عاملان و آمران جنایات علیه آنان.

خبرنگاری جرم نیست؛ حقیقت‌گویی تهدیدی علیه جامعه نیست. تهدید واقعی، قدرتی است که از آشکارشدن حقیقت می‌ترسد. آزادی رسانه‌ها با بیانیه حفظ نمی‌شود؛ این آزادی به اقدام عملی، حمایت مستمر و عدالت نیاز دارد.

نویسنده مطلب

راحیل تلاش فعال حقوق زنان

راحیل تلاش، مدافع حقوق بشر و از چهره‌های فعال در حوزه دفاع از حقوق زنان و اقلیت‌های قومی و مذهبی افغانستان است. او سال‌هاست که صدای خود را در دفاع…

ادامه بیوگرافی و مطالب نویسنده ←