مصونیت از مجازات؛ تهدیدی علیه حقیقت

دوم نوامبر، روز جهانی پایان دادن به مصونیت از مجازات جنایات علیه روزنامه‌نگاران، فرصتی برای یادآوری مسئولیت جامعه جهانی در برابر خبرنگارانی است که به بهای جان، آزادی و امنیت خود برای کشف حقیقت، افشای فساد، انعکاس صدای مردم و دفاع از حقوق بشر تلاش می‌کنند.

این روز تنها یک مناسبت تقویمی نیست؛ یادآور واقعیتی تلخ است: در بسیاری از کشورهای جهان، خبرنگاران به دلیل انجام وظیفه حرفه‌ای خود تهدید، بازداشت، شکنجه، ربوده و حتی کشته می‌شوند، اما عاملان این جنایات در موارد بسیاری از پاسخ‌گویی و مجازات می‌گریزند.

مجمع عمومی سازمان ملل متحد در ۱۸ دسامبر ۲۰۱۳، با تصویب قطعنامه ۱۶۳/۶۸، دوم نوامبر را به‌عنوان روز جهانی پایان دادن به مصونیت از مجازات جنایات علیه روزنامه‌نگاران نام‌گذاری کرد. انتخاب این تاریخ به یاد کلود ورلون و ژیسلن دوپون، دو خبرنگار فرانسوی، صورت گرفت که در دوم نوامبر ۲۰۱۳ در مالی کشته شدند.

هدف از نام‌گذاری این روز، جلب توجه جامعه جهانی به ضرورت تحقیق مستقل درباره جنایات علیه خبرنگاران، شناسایی و محاکمه آمران و عاملان این حملات و فراهم‌کردن محیطی امن برای فعالیت آزادانه رسانه‌ها است.

آمارهایی که از بحران عدالت خبر می‌دهند

بر اساس تازه‌ترین گزارش یونسکو که در دوم نوامبر ۲۰۲۶ منتشر شد، ۱۸۹ خبرنگار در جریان حملات خشونت‌آمیز در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ کشته شده‌اند؛ رقمی که در مقایسه با دوره دوساله پیش از آن، ۲۰ درصد افزایش نشان می‌دهد. از میان این خبرنگاران، ۱۲۷ نفر در مناطق درگیر جنگ جان باخته‌اند.

یکی از یافته‌های نگران‌کننده این گزارش، افزایش نرخ جهانی مصونیت از مجازات در پرونده قتل خبرنگاران به ۸۶ درصد است؛ به این معنا که در بخش بزرگی از پرونده‌ها، عدالت قضایی درباره قتل خبرنگاران تحقق نیافته است. یونسکو می‌گوید این نرخ برای نخستین بار از زمان آغاز سنجش آن در سال ۲۰۱۲ افزایش یافته است.

فناوری‌های نظامی جدید نیز به ابعاد این خطر افزوده‌اند. بر اساس همین گزارش، ۵۰ خبرنگار در سال‌های ۲۰۲۴ و ۲۰۲۵ در حملات پهپادی کشته شده‌اند؛ یعنی حدود ۴۰ درصد خبرنگارانی که در مناطق جنگی جان باخته‌اند. یونسکو همچنین از هفت حمله خبر داده است که در هر یک از آن‌ها چند خبرنگار هدف قرار گرفته و کشته شده‌اند.

این ارقام فقط آمار نیستند؛ پشت هر عدد، انسانی قرار دارد که زندگی‌اش پایان یافته، خانواده‌ای که عزیزی را از دست داده و رسانه‌ای که یکی از اعضای خود را در مسیر اطلاع‌رسانی از دست داده است. در مواردی نیز با کشته‌شدن خبرنگار، بخشی از حقیقتی که او در پی ثبت و انتشار آن بوده، برای همیشه ناگفته می‌ماند.

مصونیت از مجازات زمانی شکل می‌گیرد که عاملان تهدید، خشونت، ربایش، شکنجه و قتل خبرنگاران به عدالت سپرده نشوند؛ زمانی که نهادهای مسئول از انجام تحقیقات مستقل و شفاف خودداری کنند یا پرونده‌ها بدون پاسخ روشن باقی بمانند.

پیامد چنین وضعیتی فراتر از امنیت یک خبرنگار است. وقتی عاملان قتل روزنامه‌نگاران مجازات نمی‌شوند، این تصور تقویت می‌شود که می‌توان حقیقت را سرکوب کرد، خبرنگار را خاموش ساخت و بدون پاسخ‌گویی به زندگی ادامه داد. چنین وضعی اعتماد عمومی به نظام عدالت، حاکمیت قانون و آزادی بیان را نیز تضعیف می‌کند.

جنگ؛ جایی که خبرنگاری به مأموریتی مرگبار تبدیل می‌شود

در مناطق جنگی، خبرنگاران برای ثبت واقعیت‌های میدان نبرد، مستندسازی تلفات غیرنظامیان، گزارش نقض حقوق بشر و رساندن صدای قربانیان به جهان، با خطرهای جدی روبه‌رو هستند.

حملات نظامی، تهدید گروه‌های مسلح، بازداشت خودسرانه، محدودیت دسترسی به اطلاعات و هدف قرار گرفتن خبرنگاران، فعالیت رسانه‌ای را در بسیاری از مناطق به مأموریتی مرگبار تبدیل کرده است. افزایش استفاده از پهپادها در حملات علیه خبرنگاران نیز نشان می‌دهد که خطرهای پیش روی فعالان رسانه‌ای با تغییر فناوری‌های جنگی، شکل‌های تازه‌ای پیدا کرده‌اند.

هیچ خبرنگاری نباید به دلیل ثبت و انتشار واقعیت‌های جنگ هدف حمله قرار گیرد. خبرنگاران طرف درگیر جنگ نیستند؛ آنان غیرنظامیانی هستند که وظیفه حرفه‌ای‌شان اطلاع‌رسانی و ثبت واقعیت‌ها است. حفاظت از آنان، بخشی از تعهدات حقوق بین‌المللی در جریان مخاصمات مسلحانه است.

افغانستان؛ رسانه‌ها زیر فشار محدودیت و تهدید

افغانستان یکی از کشورهایی است که خبرنگاران آن طی دهه‌های گذشته بهای سنگینی برای انجام مسئولیت حرفه‌ای خود پرداخته‌اند. پس از بازگشت طالبان به قدرت در اوت ۲۰۲۱، فضای فعالیت رسانه‌ای در این کشور با محدودیت‌ها و فشارهای گسترده‌تری روبه‌رو شده است.

گزارش‌های نهادهای مدافع آزادی رسانه‌ها از بازداشت خبرنگاران، تهدید، سانسور، محدودیت دسترسی به اطلاعات و فشار بر رسانه‌های مستقل حکایت دارند. سازمان گزارشگران بدون مرز نیز از کاهش شدید شمار رسانه‌ها و خروج بخش بزرگی از خبرنگاران از حرفه روزنامه‌نگاری پس از تحولات سال ۲۰۲۱ خبر داده است.

بر اساس گزارش مرکز خبرنگاران افغانستان درباره سال ۱۴۰۴ خورشیدی، دست‌کم ۲۰۷ مورد نقض حقوق رسانه‌ها و خبرنگاران ثبت شده است. این موارد شامل دو مورد مرگ خبرنگاران، ۱۸۳ مورد تهدید و ۲۱ مورد بازداشت خبرنگاران و کارکنان رسانه‌ای بوده است. این نهاد همچنین از گسترش ممنوعیت انتشار تصاویر موجودات زنده، تعطیلی دست‌کم ۲۱ تلویزیون محلی و توقف فعالیت هشت رسانه و نهاد مرتبط با روزنامه‌نگاری خبر داده است.

مرکز خبرنگاران افغانستان

خبرنگاران زن در افغانستان با محدودیت‌های مضاعف روبه‌رو هستند. محدودشدن حضور آنان در نشست‌های خبری، سانسور صدای زنان، فشارهای شغلی و موانع حضور حرفه‌ای، فرصت فعالیت رسانه‌ای را برای بسیاری از آنان کاهش داده است. این محدودیت‌ها تنها حقوق شغلی خبرنگاران زن را نقض نمی‌کند، بلکه صدای بخش بزرگی از جامعه را نیز از فضای رسانه‌ای کنار می‌زند.

در چنین شرایطی، استقلال حرفه‌ای، دسترسی آزاد به اطلاعات و امنیت خبرنگاران بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد. هیچ قدرت سیاسی، گروه مسلح یا نهاد حاکم نباید خود را فراتر از قانون بداند. تهدید، بازداشت خودسرانه و مجازات خبرنگاران به دلیل انجام وظیفه حرفه‌ای باید به‌صورت مستقل و شفاف بررسی شود.

تهدیدهای دیجیتال؛ شکل تازه خشونت علیه خبرنگاران

خطرهای پیش روی خبرنگاران تنها به قتل، شکنجه و حملات فیزیکی محدود نمی‌شود. در عصر فناوری، شکل‌های تازه‌ای از تهدید نیز گسترش یافته است؛ از انتشار اطلاعات شخصی و جعل هویت گرفته تا حملات سایبری، تخریب اعتبار حرفه‌ای، پرونده‌سازی و آزار سازمان‌یافته در فضای مجازی.

خبرنگاران زن به‌ویژه در معرض خشونت‌های جنسیتی در فضای آنلاین قرار دارند. تهدیدهای جنسی، انتشار تصاویر جعلی، حملات هماهنگ برای تخریب اعتبار و آزار اینترنتی می‌توانند امنیت روانی، حرفه‌ای و حتی فیزیکی آنان را به خطر بیندازند.

یونسکو در گزارش تازه خود نیز به آسیب‌پذیری ویژه زنان خبرنگار در برابر آزارهای آنلاین و آفلاین اشاره کرده است. بر اساس این گزارش، ۷۵ درصد زنان خبرنگار در یک مطالعه سال ۲۰۲۵ گفته‌اند که با آزارهای آنلاین یا آفلاین مواجه شده‌اند.

بنابراین، حمایت از آزادی رسانه‌ها تنها با جلوگیری از حملات فیزیکی و بازداشت خبرنگاران تحقق نمی‌یابد. امنیت دیجیتال، حفاظت از اطلاعات شخصی و مقابله با آزار سازمان‌یافته اینترنتی نیز باید بخشی از سیاست‌های حمایتی از روزنامه‌نگاران باشد.

پایان مصونیت از مجازات؛ از بیانیه تا اقدام عملی

پایان دادن به مصونیت از مجازات نیازمند اقدام‌های عملی و فراتر از صدور بیانیه‌های سیاسی است. دولت‌ها، نهادهای مسئول و سازمان‌های بین‌المللی باید در برابر جنایات علیه خبرنگاران مسئولیت‌پذیر باشند و برای جلوگیری از تکرار آن‌ها اقدام کنند.

مهم‌ترین اقدام‌های ضروری در این زمینه عبارت‌اند از:

۱. انجام تحقیقات مستقل، سریع و شفاف درباره تمامی جنایات علیه خبرنگاران.

۲. شناسایی و محاکمه آمران، طراحان و عاملان حملات علیه روزنامه‌نگاران مطابق معیارهای دادرسی عادلانه.

۳. تضمین امنیت خبرنگاران در مناطق جنگی و خارج از مناطق درگیر منازعه.

۴. جلوگیری از بازداشت خودسرانه، شکنجه، تهدید و فشار سیاسی علیه خبرنگاران.

۵. ایجاد سازوکارهای حمایتی برای خبرنگاران زن و افرادی که با تهدیدهای دیجیتال مواجه‌اند.

۶. تضمین حق دسترسی آزاد مردم به اطلاعات و حمایت از استقلال رسانه‌ها.

۷. فراهم‌کردن امکان دسترسی خانواده‌های خبرنگاران قربانی به حقیقت، عدالت و جبران خسارت.

دوم نوامبر فرصتی برای یادآوری این حقیقت است که آزادی رسانه‌ها بدون امنیت خبرنگاران امکان‌پذیر نیست و عدالت بدون پاسخ‌گویی عاملان جنایات معنا ندارد.

جهانی که در آن خبرنگاران به دلیل افشای فساد، مستندسازی جنایات و بیان واقعیت‌ها کشته یا زندانی می‌شوند، نمی‌تواند جهانی آزاد و عادلانه باشد. سکوت در برابر این جنایات، نه‌تنها رنج خانواده‌های قربانیان را تداوم می‌بخشد، بلکه زمینه تکرار خشونت علیه دیگر روزنامه‌نگاران را نیز فراهم می‌کند.

جامعه جهانی، دولت‌ها، نهادهای حقوق بشری، سازمان‌های رسانه‌ای و شهروندان باید در برابر هرگونه تهدید و خشونت علیه روزنامه‌نگاران موضعی روشن و مسئولانه اتخاذ کنند. دفاع از خبرنگاران، دفاع از حق مردم برای دانستن و دسترسی به حقیقت است.