افغانستان؛ میان وعده‌ها و واقعیت زندگی مردم

مرور تحولات افغانستان در هفته پایانی عقرب ۱۴۰۵، تصویری چندلایه از وضعیت این کشور ارائه می‌کند. در حالی که بانک جهانی از رشد اقتصادی پیش‌بینی‌شده خبر داده، کاهش درآمد سرانه، فشار معیشتی، محدودیت‌های زنان، موانع کمک‌رسانی و بازگشت گسترده مهاجران همچنان ادامه دارد. هم‌زمان، تحولات سیاسی، تنش‌های طالبان و پاکستان و پرونده پاسخ‌گویی بین‌المللی نیز در کانون توجه قرار گرفته‌اند.

یک رویداد، چند روایت | مرور رسانه‌ها و تحولات افغانستان

بازه بررسی: ۲۲ تا ۲۹ عقرب ۱۴۰۵ | ۱۳ تا ۲۰ نوامبر ۲۰۲۶

در خبرهای این هفته، تصویر افغانستان از چند زاویه متفاوت دیده شد: رهبر طالبان به کابل رفت و از وحدت درونی سخن گفت؛ مقام‌های این گروه از روابط اقتصادی و برنامه‌های تازه خبر دادند؛ بانک جهانی از رشد اقتصادی پیش‌بینی‌شده نوشت؛ اما نهادهای بین‌المللی هم‌زمان از کاهش قدرت خرید مردم، بازگشت گسترده مهاجران، محدودیت‌های زنان و دشواری رساندن کمک‌های بشردوستانه هشدار دادند.

این گزارش صرفاً فهرستی از خبرهای منتشرشده نیست؛ تلاشی است برای سنجش فاصله میان روایت رسمی طالبان، گزارش رسانه‌های مستقر در افغانستان، روایت رسانه‌های خارج از کشور و داده‌های نهادهای مستقل. پرسش محوری این است: کدام تحولات در زندگی مردم تغییر ایجاد کرده‌اند و کدام‌یک بیشتر در سطح اعلام، تبلیغات و رقابت سیاسی باقی مانده‌اند؟

۱. اقتصاد و معیشت؛ رشد و فشار زندگی

یکی از مهم‌ترین خبرهای اقتصادی هفته، انتشار تازه‌ترین ارزیابی بانک جهانی درباره اقتصاد افغانستان بود. این نهاد رشد تولید ناخالص داخلی را برای سال مالی ۲۰۲۶ حدود سه درصد پیش‌بینی کرده است؛ اما هم‌زمان هشدار داده که به دلیل رشد جمعیت بیش از شش درصد، تولید سرانه برای سومین سال پیاپی کاهش خواهد یافت.

این ارزیابی نشان می‌دهد که افزایش اندازه اقتصاد الزاماً به معنای بهترشدن وضعیت اقتصادی خانواده‌ها نیست. بخش عمده رشد پیش‌بینی‌شده به برداشت مناسب محصولات کشاورزی وابسته است؛ در حالی که سرمایه‌گذاری خصوصی و صادرات کاهش یافته و افزایش قیمت مواد غذایی، قدرت خرید خانوارها را محدود کرده است.

بانک جهانی همچنین به کاهش کمک‌های خارجی و حواله‌های مالی، ضعف تقاضای نیروی کار و آسیب‌پذیری مسیرهای تجاری اشاره کرده است. بسته‌ماندن مرز پاکستان نیز مسیرهای واردات را تغییر داده و وابستگی تجارت افغانستان به مسیرهای ایران و آسیای مرکزی را افزایش داده است.

در همین حال، گزارش‌های رسانه‌های مستقر در کابل از افزایش قیمت روغن، آرد، شکر و مواد سوختی حکایت دارد. این گزارش‌ها در کنار ارزیابی بانک جهانی، پرسش مهمی را پیش می‌کشند: اگر رشد اقتصادی در زندگی روزمره مردم محسوس نباشد، اعلام آن تا چه اندازه می‌تواند نشانه بهبود واقعی باشد؟

۲. بحران انسانی؛ زنان، کمک‌ها و بازگشت مهاجران

محدودیت‌های زنان و دختران همچنان یکی از جدی‌ترین محورهای وضعیت افغانستان است. بر اساس گزارش سه‌ماهه دفتر هیئت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان (یوناما)، این نهاد در فاصله جولای تا سپتامبر ۲۰۲۶ بیش از ۵۰ مورد بازداشت، توقیف یا هشدار از سوی مأموران طالبان به زنان متهم به رعایت‌نکردن دستور پوشش را مستند کرده است. بخش عمده این موارد در هرات و کابل رخ داده است.

این گزارش نشان می‌دهد که محدودیت‌ها تنها به محرومیت از آموزش و کار محدود نیست؛ بلکه حضور زنان در فضای عمومی و آزادی رفت‌وآمد آنان نیز تحت تأثیر قرار گرفته است.

در روایتی که خبرگزاری آسوشیتدپرس در همین هفته منتشر کرد، سه زن در کابل با وجود خطر بازداشت، فعالیت‌های پنهانی خود را ادامه می‌دهند: یکی کسب‌وکار زیبایی راه‌اندازی کرده، دیگری به آموزش کودکان می‌پردازد و زن سوم، که پیش‌تر بازیکن فوتبال بوده، فعالیت ورزشی خود را به فضای خصوصی منتقل کرده است.

این روایت‌ها از یک سو نشان‌دهنده تلاش زنان برای حفظ استقلال و ادامه زندگی‌اند و از سوی دیگر، تصویری از محدودیت‌هایی ارائه می‌کنند که فعالیت‌های عادی را به اقداماتی پنهانی و پرخطر تبدیل کرده است.

دفتر هماهنگی امور بشردوستانه سازمان ملل متحد (اوچا) در گزارشی که در ۱۷ نوامبر منتشر شد، از ثبت ۲۹ مورد محدودیت دسترسی یا مداخله در فعالیت‌های بشردوستانه در افغانستان طی ماه اکتبر خبر داد. یازده مورد از این محدودیت‌ها با مسائل جنسیتی ارتباط داشته‌اند.

بر اساس این گزارش، ۲۱ مورد به مداخله در اجرای برنامه‌های امدادی، چهار مورد به خشونت علیه کارکنان، دارایی‌ها یا مراکز بشردوستانه، سه مورد به عملیات نظامی و درگیری‌ها و یک مورد به محروم‌کردن مردم از نیازها یا حقوق بشردوستانه مربوط بوده است.

این آمار نشان می‌دهد که بحران انسانی تنها به کمبود پول و مواد غذایی محدود نیست؛ موانع اداری، امنیتی و محدودیت مشارکت زنان نیز می‌تواند رساندن کمک به نیازمندان را دشوارتر کند.

در چنین شرایطی، هرگونه محدودیت بر حضور زنان در فعالیت‌های امدادی، مستقیماً بر دسترسی زنان و خانواده‌های آسیب‌پذیر به خدمات اثر می‌گذارد. مسئولیت طالبان در فراهم‌کردن شرایط دسترسی بی‌طرفانه و بدون تبعیض به کمک‌های انسانی، از موضوعاتی است که باید به‌طور مستمر پیگیری شود.

بازگشت گسترده مهاجران از ایران و پاکستان همچنان یکی از چالش‌های مهم افغانستان است. بر اساس گزارش سازمان ملل درباره بازگشت‌کنندگان، از آغاز سال ۲۰۲۶ تا پایان سپتامبر، حدود یک میلیون و ۲۹۰ هزار نفر به افغانستان بازگشته‌اند؛ ۵۷۳ هزار نفر از ایران و ۷۱۵ هزار نفر از پاکستان.

این گزارش تأکید می‌کند که بازگشت به افغانستان الزاماً به معنای بازگشت به زندگی باثبات نیست. بسیاری از خانواده‌ها با مشکلات مسکن، اشتغال، اسناد هویتی و دسترسی به خدمات اساسی روبه‌رو هستند.

در میان افراد بازگشته، ۶۹ درصد از افراد ۱۴ ساله و بالاتر که در ارزیابی سازمان بین‌المللی مهاجرت بررسی شده‌اند، طی ۳۰ روز پیش از ارزیابی کار نکرده بودند. همچنین ۵۴ درصد خانوارها یا افراد ارزیابی‌شده قادر به تأمین نیازهای اساسی خود نبودند و ۷۷ درصد در سرپناه‌های موقت زندگی می‌کردند.

این ارقام نشان می‌دهد که بازگشت مهاجران بدون برنامه پایدار برای اشتغال، مسکن و خدمات عمومی می‌تواند فشار بیشتری بر جوامع میزبان وارد کند. مسئله فقط مدیریت مرزها نیست؛ موضوع اصلی، امکان شروع دوباره زندگی برای صدها هزار خانواده است.

۳. سیاست، امنیت و پاسخ‌گویی بین‌المللی

سفر هبت‌الله آخوندزاده، رهبر طالبان، به کابل یکی از رویدادهای سیاسی برجسته این هفته بود. رسانه‌های وابسته به طالبان این سفر و سخنرانی‌های او را با محور وحدت، اطاعت و اجرای سیاست‌های رهبری پوشش دادند.

در مقابل، افغانستان اینترنشنال به نقل از منابعی که هویت آنان را منتشر نکرده، گزارش داد که هدف سفر رهبر طالبان به کابل مهار اختلاف‌های درونی این گروه بوده است. این رسانه همچنین سخنان علنی هبت‌الله آخوندزاده درباره پیشنهاد مسئولیت به مخالفان را گزارش کرد. بخش مربوط به هدف سفر و گفت‌وگوهای پشت‌پرده، ادعای منابع این رسانه است و در این گزارش تأیید مستقل آن ممکن نشده است.

در روایت رسانه‌های نزدیک به طالبان، این سفر نشانه وحدت و اقتدار رهبری معرفی شد؛ اما رسانه‌های خارج از افغانستان آن را از زاویه اختلاف‌های درونی و تمرکز قدرت بررسی کردند.

تفاوت این دو روایت اهمیت دارد: رسانه‌های وابسته به ساختار طالبان عمدتاً بر پیام‌ها و مواضع رسمی تمرکز می‌کنند، در حالی که رسانه‌های مستقل یا تبعیدی می‌کوشند پیامدهای سیاسی و اختلاف‌های احتمالی را نیز بررسی کنند. با این حال، هیچ‌یک از این روایت‌ها به‌تنهایی برای اثبات وضعیت واقعی درون طالبان کافی نیست.

یکی از رویدادهای مهم حقوقی هفته، تصمیم قضات دادگاه کیفری بین‌المللی درباره بخشی از تحقیقات پرونده افغانستان بود. قضات در ۱۳ نوامبر بخش مربوط به اتهام‌های مطرح‌شده علیه نیروهای آمریکایی و گروه داعش خراسان را بستند و تمرکز تحقیقات را بر اتهام‌های مربوط به طالبان از سال ۲۰۲۱ به بعد قرار دادند. دفتر دادستانی به این تصمیم اعتراض کرده است.

این تصمیم به معنای پایان رسیدگی به تمام پرونده افغانستان نیست. چهار حکم بازداشت علیه رهبران طالبان همچنان برقرار است و روند حقوقی مربوط به اتهام‌های مطرح‌شده علیه آنان ادامه دارد.

اهمیت این تحول در آن است که دامنه تحقیقات دادگاه محدودتر شده، اما موضوع پاسخ‌گویی درباره جنایت‌های احتمالی در افغانستان همچنان در سطح بین‌المللی مطرح است. برای قربانیان، مسئله اصلی این است که آیا روند قضایی می‌تواند به حقیقت‌یابی، پاسخ‌گویی و جبران خسارت منجر شود یا نه.

تنش‌های طالبان و پاکستان همچنان بر امنیت مرزی و تجارت منطقه‌ای سایه انداخته است. بسته‌ماندن گذرگاه‌های مرزی، علاوه بر آسیب به بازرگانان و انتقال کالا، مسیرهای تأمین نیازهای بازار افغانستان را نیز تغییر داده است. بانک جهانی این وضعیت را یکی از عوامل افزایش آسیب‌پذیری اقتصادی افغانستان دانسته است.

در ارزیابی تنش‌های طالبان و پاکستان باید میان ادعاهای امنیتی مقام‌های طالبان و مقام‌های پاکستانی و شواهد مستقل تفاوت گذاشت. اتهام حمایت طالبان از گروه‌های مسلح، ادعای انجام عملیات نظامی یا اعلام آمار تلفات، بدون تأیید منابع مستقل نباید به‌عنوان واقعیت قطعی بازتاب یابد.

بازگشت طالبان به قدرت و پیامدهای آن بر وضعیت گروه‌های مسلح در منطقه، از جمله پاکستان، در گزارش‌های بین‌المللی بررسی شده است. این زمینه را نمی‌توان از تحلیل تنش‌های طالبان و پاکستان حذف کرد؛ اما هر ادعای مشخص درباره ارتباط طالبان با یک حمله یا گروه باید با شواهد جداگانه و معتبر سنجیده شود. تعمیم این موضوع به همه تحولات امنیتی پاکستان، بدون سند، از دقت گزارش می‌کاهد.

۴. رسانه‌ها و روایت تحولات افغانستان

یکی از مهم‌ترین نکات در مرور خبرهای این هفته، تفاوت جایگاه رسانه‌هایی است که رویدادهای افغانستان را پوشش می‌دهند. برای درک این تفاوت، صرفاً مقایسه تیترها کافی نیست؛ مالکیت، محل فعالیت، ساختار مدیریتی و میزان استقلال تحریریه نیز باید بررسی شود.

رادیو و تلویزیون ملی افغانستان و خبرگزاری باختر در ساختار رسانه‌ای اداره طالبان فعالیت می‌کنند و باید به‌عنوان رسانه‌های رسمی یا وابسته به اداره طالبان شناخته شوند. رسانه‌هایی مانند رادیو حریت، رادیو امید و رادیو پولیس نیز در گزارش‌های مربوط به ساختار رسانه‌ای طالبان، وابسته به نهادهای این گروه معرفی شده‌اند.

در استفاده از این رسانه‌ها، باید میان خبرهای مربوط به اعلامیه‌ها، نشست‌ها و مواضع رسمی طالبان و گزارش‌های مستقل درباره پیامدهای آن سیاست‌ها تفاوت گذاشت. خبر رسمی می‌تواند برای ثبت موضع طالبان منبع اولیه باشد، اما به‌تنهایی تأییدکننده درستی ادعاهای مطرح‌شده نیست.

رسانه‌هایی مانند طلوع‌نیوز و شماری از تلویزیون‌ها، خبرگزاری‌ها و روزنامه‌های خصوصی در داخل افغانستان فعالیت می‌کنند. اما فعالیت در داخل کشور به معنای استقلال کامل تحریریه نیست.

بر اساس گزارش سالانه مرکز خبرنگاران افغانستان درباره سال ۱۴۰۴، این نهاد دست‌کم ۲۰۷ مورد نقض حقوق رسانه‌ها و خبرنگاران را ثبت کرده است؛ از جمله تهدید، بازداشت، محدودیت فعالیت و تعطیلی شماری از رسانه‌ها. این گزارش همچنین از افزایش سانسور و فشار بر خبرنگاران زن خبر می‌دهد.

بنابراین، در بررسی هر رسانه داخلی باید میان مالکیت خصوصی، استقلال تحریریه و امکان فعالیت آزادانه تفاوت قائل شد. رسانه خصوصی ممکن است زیر فشار سانسور و محدودیت‌های سیاسی فعالیت کند و نتواند همه موضوعات را آزادانه پوشش دهد.

افغانستان اینترنشنال، آمو، هشت صبح و اطلاعات روز از جمله رسانه‌هایی هستند که از خارج از افغانستان فعالیت می‌کنند یا بخش مهمی از فعالیت رسانه‌ای خود را در تبعید ادامه می‌دهند.

این رسانه‌ها در پوشش موضوعاتی مانند حقوق زنان، محدودیت‌های سیاسی، اختلاف‌های درونی طالبان و وضعیت مخالفان سیاسی نقش مهمی دارند. با این حال، محل فعالیت در خارج از کشور به‌تنهایی استقلال کامل را ثابت نمی‌کند؛ مالکیت، منابع مالی، شیوه تأمین خبر و روش راستی‌آزمایی هر گزارش باید جداگانه بررسی شود.

رویترز، آسوشیتدپرس، بی‌بی‌سی، خبرگزاری فرانسه و رسانه‌های بین‌المللی معتبر، در کنار نهادهایی مانند سازمان ملل، بانک جهانی و سازمان‌های حقوق بشری، برای بررسی مستقل تحولات افغانستان اهمیت دارند.

در گزارش این هفته، برای نمونه، ارزیابی اقتصادی بانک جهانی، گزارش حقوق بشری یوناما، داده‌های سازمان ملل درباره بازگشت مهاجران و گزارش آسوشیتدپرس درباره فعالیت پنهانی زنان، هرکدام بخشی از واقعیت را روشن می‌کنند. هیچ منبعی به‌تنهایی تصویر کامل را ارائه نمی‌کند.

مرور رویدادهای این هفته نشان می‌دهد که افغانستان با مجموعه‌ای از بحران‌های به‌هم‌پیوسته روبه‌رو است: اقتصاد با وجود رشد پیش‌بینی‌شده، از کاهش درآمد سرانه و قدرت خرید رنج می‌برد؛ زنان همچنان با محدودیت‌های گسترده مواجه‌اند؛ بازگشت مهاجران فشار بر مسکن و خدمات عمومی را افزایش داده و موانع دسترسی به کمک‌های بشردوستانه نیز ادامه دارد.

در عرصه سیاسی، سفر رهبر طالبان به کابل و پیام‌های وحدت و اطاعت، بیش از آن‌که پاسخی به مشکلات روزمره مردم باشد، بازتابی از ساختار قدرت و تلاش برای تثبیت آن بود. در عرصه حقوقی نیز تحولات دادگاه کیفری بین‌المللی نشان داد که مسئله پاسخ‌گویی درباره افغانستان همچنان در سطح بین‌المللی مطرح است.

در چنین شرایطی، معیار سنجش عملکرد هر اداره یا گروه سیاسی، صرفاً اعلام پروژه، امضای توافق‌نامه یا انتشار آمار رشد نیست؛ بلکه تغییر قابل اندازه‌گیری در امنیت، معیشت، آموزش، سلامت، آزادی و کرامت مردم است.

روایت رسمی طالبان، روایت رسانه‌های منتقد و داده‌های نهادهای بین‌المللی باید در کنار هم بررسی شوند؛ اما معیار نهایی داوری، واقعیت زندگی مردم افغانستان است.

این گزارش بر پایه اطلاعات منتشرشده در بازه ۲۲ تا ۲۹ عقرب ۱۴۰۵ و برخی گزارش‌های مرجع پیشین تهیه شده است. برای جلوگیری از خلط روایت‌ها، رسانه‌های رسمی و وابسته به طالبان، رسانه‌های داخلی خصوصی، رسانه‌های مستقر در خارج از افغانستان و منابع بین‌المللی از یکدیگر تفکیک شده‌اند.

در مواردی که اطلاعات از منابع غیرعلنی یا نقل‌قول‌های تأییدنشده به دست آمده، موضوع به‌عنوان ادعا یا گزارش رسانه‌ای معرفی شده است، نه واقعیت قطعی. داده‌های بانک جهانی، یوناما و سازمان ملل نیز با دوره آماری خود در متن مشخص شده‌اند.

📢 وقتی صدای افغانستان خاموش شود، تاریخ خاموش می‌ماند…

خبرگزاری شانا؛ صدای افغانستان

ما را دنبال کنید:

نویسنده مطلب
بلخی
بلخی روزنامه‌نگار، سردبیر، نویسنده

بلخی، نام مستعار وی است؛ روزنامه‌نگار و دانش‌آموخته روابط بین‌الملل که بیش از هجده سال در عرصه رسانه در افغانستان فعالیت داشته است. علاقه به روزنامه‌نگاری و باور به مسئولیت…

ادامه بیوگرافی و مطالب نویسنده
هم‌رسانی این خبر: تلگرام واتس‌اپ فیسبوک ایکس
این مطلب را می‌پسندید؟ با پسند شما در «انتخاب مخاطبان» دیده می‌شود.
خبرها را زودتر از همه در تلگرام بخوانیدکانال رسمی خبرگزاری شانا؛ خبر فوری، گزارش و روایت مردمعضویت در کانال