هدا خاموش؛ مبارزه‌ای که تبعید متوقف نکرد

هدا خاموش، شاعر و فعال حقوق زنان افغانستان، پس از اعتراض به نمایندگان طالبان در نشست اسلو و دریافت هشدارهای امنیتی در ناروی ماند. او اکنون از راه جنبش عدالت زنان برای پایان محرومیت دختران از آموزش و بازگرداندن آزادی، امنیت و مشارکت سیاسی زنان مبارزه می‌کند.

هدا خاموش، شاعر و فعال حقوق زنان افغانستان، پس از اعتراض علنی به نمایندگان طالبان در نشست اسلو در سال ۲۰۲۲، با هشدارهای امنیتی روبه‌رو شد و از بازگشت به کشور منصرف ماند. او اکنون در ناروی، از راه فعالیت مدنی و سازمان‌دهی زنان، برای پایان محرومیت دختران از آموزش و بازگرداندن آزادی و مشارکت زنان مبارزه می‌کند. روایت تفصیلی زندگی او تصویری از هزینه‌ای ارائه می‌کند که زنان معترض در برابر سیاست‌های طالبان می‌پردازند.

از کودکی دشوار تا صدای اعتراض

خانواده هدا در دوره نخست حاکمیت طالبان به ایران پناه برده بودند و پس از سقوط آن رژیم در سال ۲۰۰۱ به افغانستان بازگشتند. هدا در نوجوانی مادرش را از دست داد؛ رویدادی که به گفته خودش، زندگی و مسیر تحصیلش را دشوارتر کرد.

او در روایت زندگی‌اش گفته است که پس از مرگ مادر، با مخالفت برخی بزرگ‌ترهای خانواده برای ادامه تحصیل روبه‌رو شد و ناچار بود شب‌ها پنهانی کتاب بخواند و برنامه‌های رادیویی گوش کند. بعدها در کابل به تحصیل زبان و ادبیات فارسی پرداخت و نوشتن را به ابزاری برای بیان خشونت و تبعیض علیه زنان تبدیل کرد.

خاموش همچنین گفته است که خواهر کوچک‌ترش چند سال بعد هدف تیراندازی قرار گرفت و برای پی‌گیری این رویداد، با بی‌اعتنایی و تهدید روبه‌رو شد. این بخش از روایت، بر اساس گفته‌های شخصی او در مصاحبه است و در گزارش منتشرشده، سند مستقل قضایی درباره جزئیات آن ارائه نشده است.

او در کنار فعالیت ادبی، مرکز زنان «جی‌تو‌بی» را برای حمایت از کار و تولیدات دستی زنان راه‌اندازی کرد و همراه همسرش در ایجاد مرکز نشر و ویرایش کتاب و مجله «پرواز» سهم داشت. این فعالیت‌ها پیش از بازگشت طالبان، بخشی از تلاش او برای ایجاد فرصت‌های فرهنگی و اقتصادی برای زنان بود.

اعتراض در کابل و رویارویی در اسلو

پس از پیشروی نظامی طالبان و سقوط کابل در ۱۵ اگست ۲۰۲۱، محدودیت‌ها بر زنان و دختران گسترش یافت. هدا و شماری از زنان فعال، برای ثبت رویدادها و رساندن صدای معترضان به بیرون از کشور، شبکه‌ای از ارتباط و مستندسازی ایجاد کردند.

خاموش در اعتراض زنان در کابل در سوم سپتامبر ۲۰۲۱ شرکت کرد؛ تجمعی که در آن زنان خواستار حفظ حقوق، آزادی و حضور در زندگی عمومی بودند. او در مصاحبه خود گفته است که معترضان با تهدید، خشونت و فشار طالبان روبه‌رو شدند.

در جنوری ۲۰۲۲، هدا در نشست اسلو با هیأت طالبان روبه‌رو شد و از امیرخان متقی، وزیر خارجه وقت طالبان، خواست برای آزادی تمنا زریاب پریانی و پروانه ابراهیم‌خیل اقدام کند؛ دو زن معترضی که پس از یورش به خانه‌های‌شان ناپدید شده بودند. موضع رسمی ناروی در شورای امنیت نیز نگرانی درباره تهدید و انتقام‌گیری علیه مدافعان حقوق زنان را ثبت کرده و خواستار آزادی این دو فعال شده بود.

به گفته خاموش، پس از این رویارویی هشدارهایی دریافت کرد که بازگشتش به افغانستان می‌تواند جان او را به خطر اندازد. او پس از تمدیدهای پیاپی ویزا، درخواست پناهندگی داد و در فبروری ۲۰۲۳ اجازه اقامت دریافت کرد. همسرش نیز در جنوری ۲۰۲۴ از مسیر پیوستن به خانواده به ناروی رفت؛ جزئیاتی که در روایت شخصی این خانواده بیان شده است.

مبارزه از تبعید و واقعیت زندگی زنان

خاموش پس از ترک افغانستان فعالیت خود را متوقف نکرده است. بر اساس معرفی رسمی جنبش عدالت زنان افغانستان، او بنیان‌گذار و رئیس این نهاد است؛ تشکلی که بر دفاع از حقوق زنان، مستندسازی و رساندن صدای آنان به نهادهای بین‌المللی تمرکز دارد.

نگرانی‌های او با داده‌های تازه نیز هم‌خوانی دارد. ارزیابی سازمان ملل در آگست ۲۰۲۶ می‌گوید طالبان در پنج سال پس از بازگشت به قدرت، بیش از ۱۰۰ فرمان محدودکننده علیه زنان و دختران صادر کرده‌اند. بر پایه همین داده‌ها، بیش از نیمی از زنان بررسی‌شده تنها یک یا دو بار در ماه از خانه بیرون می‌روند.

افغانستان همچنان تنها کشوری است که دختران را به‌گونه نظام‌مند از آموزش متوسطه و زنان را از تحصیل دانشگاهی محروم می‌کند. محدودیت‌ها تنها به آموزش خلاصه نمی‌شود؛ دسترسی به کار، خدمات، فضای عمومی و مشارکت در تصمیم‌گیری نیز به‌شدت محدود شده است.

یوناما در اکتبر ۲۰۲۶ اعلام کرد که دست‌کم ۵۲ زن و یک دختر را در فاصله جولای تا سپتامبر در هرات و کابل بازداشت کرده‌اند؛ بازداشت‌هایی که به ادعای نقض دستورهای پوشش و حضور بدون محرم نسبت داده شده است. این موارد نشان می‌دهد محدودیت‌ها فقط در متن فرمان‌ها باقی نمانده و با بازداشت و ارعاب نیز اجرا می‌شود.

قدرت بدون رضایت عمومی، پاسخ‌گویی بدون تضمین

مسئله هدا خاموش تنها داستان یک فعال تبعیدی نیست؛ روایت زنانی است که پس از بازگشت طالبان، از حق آموزش، کار، آزادی رفت‌وآمد و مشارکت در تعیین سرنوشت سیاسی محروم شده‌اند. طالبان در پی یک انتخابات آزاد و رقابت سیاسی به قدرت نرسیدند؛ آنان پس از پیشروی نظامی و فروپاشی ساختار پیشین، قدرت را با زور در دست گرفتند و سپس با حذف زنان از تصمیم‌گیری و محدودکردن اعتراض، دامنه پاسخ‌گویی عمومی را نیز بستند.

در نظریه سیاسی، کنترل سرزمین و دستگاه اداری به‌تنهایی معادل مشروعیت نیست. مشروعیت پایدار به رضایت عمومی، مشارکت آزاد، برابری در برابر قانون و امکان نظارت و تغییر مسالمت‌آمیز صاحبان قدرت نیاز دارد. کارشناسان حقوق بشر سازمان ملل نیز سرکوب نظام‌مند زنان، حذف جامعه مدنی و فقدان فراگیری سیاسی زیر سلطه طالبان را مستند کرده و درباره مصداق‌یافتن آزار جنسیتی به‌عنوان جنایت علیه بشریت هشدار داده‌اند.

از ساختاری که با زور و حذف اراده عمومی به قدرت رسیده و بقای خود را با فرمان، تهدید و سرکوب اعتراض پیش می‌برد، نمی‌توان انتظار داشت که بدون فشار مؤثر و تضمین پاسخ‌گویی، داوطلبانه حقوق شهروندان را به رسمیت بشناسد. کاهش درگیری‌های مسلحانه نیز به‌تنهایی نشانه امنیت نیست؛ آرامشی که با خاموش‌کردن اعتراض و محروم‌کردن نیمی از جامعه از حقوق اساسی به دست آید، ثبات عادلانه محسوب نمی‌شود.

مسئولیت طالبان در برابر این وضعیت مستقیم و انکارناپذیر است. هرگونه تعامل بین‌المللی با آنان باید به معیارهای روشن، قابل سنجش و قابل راستی‌آزمایی در زمینه آموزش دختران، آزادی زنان بازداشت‌شده، حق کار، مشارکت سیاسی و پایان‌دادن به مجازات و ارعاب معترضان مشروط شود. در کنار آن، حمایت از نهادهای مستقل و زن‌محور و پی‌گیری حقوقی نقض‌ها ضروری است؛ زیرا حق تعیین سرنوشت مردم را نمی‌توان با ادعای حاکمیت یک گروه مسلح جایگزین کرد.

در گزارش اصلی، طالبان برای پاسخ‌گویی به انتقادها فرصت داشته‌اند، اما تا زمان انتشار پاسخی ارائه نکرده بودند. این سکوت، جای پاسخ‌گویی را نمی‌گیرد؛ همان‌گونه که ادعای اداره کشور، جای رضایت مردم و احترام به حقوق آنان را پر نمی‌کند.

📢 وقتی صدای افغانستان خاموش شود، تاریخ خاموش می‌ماند…

خبرگزاری شانا؛ صدای افغانستان

ما را دنبال کنید:

هم‌رسانی این خبر: تلگرام واتس‌اپ فیسبوک ایکس
این مطلب را می‌پسندید؟ با پسند شما در «انتخاب مخاطبان» دیده می‌شود.
خبرها را زودتر از همه در تلگرام بخوانیدکانال رسمی خبرگزاری شانا؛ خبر فوری، گزارش و روایت مردمعضویت در کانال