افغانستان؛ میان وعده‌های اقتصادی و بحران‌های انسانی

اگر امروز فقط به تیترهای رسانه‌های افغانستان نگاه کنیم، شاید تصویری از کشوری ببینیم که در آن تفاهم‌نامه‌های اقتصادی امضا می‌شود، هیئت‌های خارجی رفت‌وآمد دارند، پروژه‌های تازه آغاز می‌شوند و مقام‌ها از پیشرفت سخن می‌گویند. اما آیا این تصویر، تمام واقعیت افغانستان است؟

در همان روزی که رسانه‌های نزدیک به طالبان از گسترش روابط اقتصادی و توافق‌های تازه خبر می‌دهند، سازمان ملل از بحران‌های انسانی هشدار می‌دهد، گزارش‌های بهداشتی از ضعف امکانات تشخیص بیماری حکایت می‌کنند و مهاجران بازگشته با آینده‌ای نامطمئن روبه‌رو هستند.

بررسی خبرهای امروز افغانستان در رسانه‌های داخل کشور نشان می‌دهد که یک رویداد می‌تواند در رسانه‌های مختلف، چهره‌های متفاوتی پیدا کند؛ رسانه‌ای بر دستاوردهای رسمی تمرکز می‌کند، رسانه‌ای دیگر پیامدهای اجتماعی را برجسته می‌سازد و گاهی مهم‌ترین بخش واقعیت در میان این روایت‌ها کم‌رنگ می‌ماند.

در این گزارش، خبرهای رسانه‌های دولتی و تحت کنترل مستقیم طالبان، رسانه‌های خصوصی و خبرگزاری‌های مستقل را کنار هم می‌گذاریم؛ از باختر و رادیو تلویزیون ملی تا طلوع‌نیوز، آریانا‌نیوز و پژواک. هدف، صرفاً بازنشر تیترها نیست؛ می‌خواهیم ببینیم رسانه‌ها چه می‌گویند، چه چیزهایی را برجسته می‌کنند و کدام واقعیت‌ها کمتر دیده می‌شوند.

در پایان نیز با مقایسه روایت‌ها، تصویری روشن‌تر از مهم‌ترین تحولات روز و پیامدهای آن‌ها برای زندگی مردم افغانستان ارائه می‌کنیم.

پرونده افغانستان در دیوان کیفری بین‌المللی؛ تمرکز تحقیقات بر طالبان

یکی از مهم‌ترین خبرهای امروز، تصمیم قضات دیوان کیفری بین‌المللی درباره ادامه تحقیقات مربوط به افغانستان است؛ تصمیمی که مسیر رسیدگی به اتهام‌های جنایت جنگی را تغییر می‌دهد.

خبرگزاری پژواک گزارش داده است که قضات این دادگاه، بخش مربوط به اتهام‌های نیروهای آمریکایی و گروه داعش خراسان را از تحقیقات فعال افغانستان خارج کرده‌اند و بررسی اقدامات طالبان از سال ۲۰۲۱ را در اولویت قرار داده‌اند. این تصمیم پنج‌شنبه صادر شد و جمعه، ۱۳ نوامبر، علنی شد. دفتر دادستانی به آن اعتراض کرده است.

این تصمیم به معنای اثبات بی‌گناهی نیروهای آمریکایی یا داعش خراسان نیست. قضات، محدودیت‌های جدی در توانایی دادستانی برای جمع‌آوری شواهد و پیشبرد تحقیقات را از دلایل این تصمیم عنوان کرده‌اند. پرونده اقدامات طالبان همچنان در مسیر رسیدگی قرار دارد.

خبرگزاری رویترز و آسوشیتدپرس نیز گزارش داده‌اند که چهار حکم بازداشت مقام‌های ارشد طالبان در ارتباط با اتهام آزار و تعقیب جنسیتی زنان، دختران و افراد جامعه رنگین‌کمانی همچنان برقرار است.

روایت رسانه‌ها: پژواک این تحول را با جزئیات حقوقی و سابقه تحقیقات منتشر کرده است. آریانا‌نیوز نیز آن را در میان خبرهای اصلی روز قرار داده است. طلوع‌نیوز در صفحه اصلی قابل دسترس خود، بیشتر بر تحولات مربوط به سفر هیئت روسیه و مسائل سیاسی و اقتصادی تمرکز داشت.

اهمیت موضوع: این پرونده فقط یک تحول حقوقی نیست. برای قربانیان نقض حقوق بشر در افغانستان، امکان دسترسی به عدالت و پاسخ‌گو شدن عاملان، مسئله‌ای اساسی است. با این حال، محدودیت دسترسی به شواهد و فشارهای سیاسی بر دادگاه می‌تواند روند رسیدگی را دشوارتر کند.

خدمات درمانی؛ غربالگری دیابت فقط در یک مرکز از هر ۲۰ مرکز

آریانا‌نیوز امروز به نقل از نماینده سازمان جهانی صحت گزارش داد که خدمات غربالگری دیابت تنها در یک مرکز از هر ۲۰ مرکز بهداشتی عمومی افغانستان در دسترس است.

ادوین سنیزا سالوادور، نماینده سازمان جهانی صحت در افغانستان، هشدار داده است که بسیاری از مردم زمانی از ابتلای خود به دیابت آگاه می‌شوند که بیماری به مرحله بروز عوارض رسیده باشد. او در پیامی به مناسبت روز جهانی دیابت، خواستار سرمایه‌گذاری فوری برای پیشگیری و تشخیص زودهنگام این بیماری شده است.

این آمار از ضعف خدمات پیشگیرانه در نظام سلامت حکایت دارد. تشخیص دیرهنگام دیابت می‌تواند خطر آسیب به کلیه‌ها، بینایی و دیگر اندام‌های بدن را افزایش دهد؛ در حالی که بسیاری از خانواده‌ها برای تأمین هزینه درمان نیز با دشواری روبه‌رو هستند.

روایت رسانه‌ها: آریانا‌نیوز این موضوع را بر پایه هشدار سازمان جهانی صحت پوشش داده است. در مقابل، رسانه‌های دولتی در روزهای اخیر بیشتر خبرهایی درباره آغاز ساخت مراکز درمانی یا توزیع تجهیزات پزشکی منتشر کرده‌اند. این خبرها مهم‌اند، اما ساخت یک مرکز یا توزیع تجهیزات به‌تنهایی نشان نمی‌دهد که مردم در سراسر کشور به خدمات تشخیصی و درمانی دسترسی دارند.

پرسش اصلی این است که این امکانات تا چه اندازه در دسترس مردم قرار می‌گیرد و آیا مراکز درمانی نیروی متخصص، تجهیزات و داروهای کافی دارند؟

بازگشت ۵۱۸ مهاجر؛ آمار روزانه در کنار بحران بزرگ‌تر

خبرگزاری پژواک گزارش داده است که ۱۱۲ خانواده، شامل ۵۱۸ نفر، طی ۲۴ ساعت از ایران و پاکستان به افغانستان بازگشته‌اند. این خبر ابتدا روز جمعه منتشر شده و صبح شنبه به‌روزرسانی شده است؛ بنابراین آمار مربوط به بازگشت روز پنج‌شنبه، ۱۲ نوامبر، است.

بر اساس گزارش پژواک، این افراد از گذرگاه‌های تورخم، اسپین‌بولدک، پل ابریشم و اسلام‌قلعه وارد کشور شده‌اند. دبیرخانه کمیسیون عالی رسیدگی به مشکلات مهاجران گفته است که خدمات ثبت‌نام، انتقال، کمک نقدی و غیرنقدی و خدمات درمانی به شماری از بازگشت‌کنندگان ارائه شده است.

در همین حال، آریانا‌نیوز امروز از هشدار نماینده کمیساریای عالی سازمان ملل متحد در امور پناهندگان درباره ضرورت ادامه حمایت بین‌المللی از افغانستان خبر داده است. این هشدار در شرایطی مطرح می‌شود که بازگشت گسترده مهاجران، فشار بیشتری بر خدمات عمومی و منابع محدود کشور وارد می‌کند.

تفاوت روایت‌ها: گزارش‌های رسمی بیشتر بر تعداد بازگشت‌کنندگان و کمک‌های ارائه‌شده در گذرگاه‌ها تأکید دارند. سازمان ملل اما مسئله را در مقیاسی گسترده‌تر می‌بیند: بازگشت میلیون‌ها نفر به کشوری که با فقر، بیکاری، کمبود خدمات و بحران‌های اقلیمی روبه‌رو است.

ثبت‌نام و کمک اولیه در مرز، پایان مشکلات یک خانواده نیست. بسیاری از بازگشت‌کنندگان پس از ورود به کشور به سرپناه، کار، آموزش کودکان و خدمات درمانی نیاز دارند. میزان دسترسی آنان به این امکانات، معیار واقعی ارزیابی روند بازگشت است.

همکاری با شرکت چینی برای تولید اتوبوس؛ از مذاکره تا اجرا فاصله است

خبرگزاری پژواک امروز گزارش داد که هیئتی به ریاست عبدالباقی مقیم، رئیس اجرایی شرکت دولتی بس‌های ملی، با مسئولان شرکت چینی AIPU درباره همکاری در تولید و خرید اتوبوس گفت‌وگو کرده است.

بر اساس این گزارش، توسعه سامانه‌های حمل‌ونقل شهری، از جمله مترو و اتوبوس‌های تندرو نیز در مذاکرات مطرح شده است. این خبر به نقل از اداره عمومی شرکت‌های دولتی منتشر شده است.

در روایت رسمی، هدف این همکاری نوسازی حمل‌ونقل عمومی، کاهش ازدحام شهری و بهبود خدمات رفت‌وآمد عنوان شده است. اما هنوز اطلاعات روشنی درباره قرارداد نهایی، شمار اتوبوس‌ها، منابع مالی و زمان آغاز اجرای طرح منتشر نشده است.

نگاه تحریریه: شهروندان برای رفت‌وآمد روزانه به وعده همکاری یا مذاکره نیاز ندارند؛ آنچه اهمیت دارد، افزایش شمار اتوبوس‌های فعال، کاهش هزینه رفت‌وآمد و دسترسی منظم به حمل‌ونقل عمومی است. تا زمانی که قرارداد و برنامه اجرایی منتشر نشود، نمی‌توان این گفت‌وگوها را یک دستاورد عملی دانست.

غزنی؛ مردم یک مرکز آموزشی به ارزش ۱۵ میلیون افغانی ساختند

پژواک امروز از افتتاح یک مجموعه آموزشی در ولسوالی آب‌بند ولایت غزنی خبر داده است؛ مرکزی که به گفته مسئولان آن، با هزینه ۱۵ میلیون افغانی و کمک مردم محل ساخته شده است.

این مجموعه شامل دو ساختمان و یک مسجد بزرگ است و بنا بر گزارش پژواک، ۱۹۰ دانش‌آموز و جوان، از جمله ۴۰ دختر و ۱۵۰ پسر، در آن آموزش دینی و آموزش‌های دیگر دریافت می‌کنند.

یکی از دانش‌آموزان دختر در گفت‌وگو با پژواک گفته است که پیش از ساخت این مرکز، در منطقه امکانات آموزشی مناسبی وجود نداشت و اکنون امیدوار است ساختمان‌های بیشتری برای گسترش آموزش دختران ساخته شود.

این خبر از یک‌سو نشان‌دهنده تلاش مردم برای جبران کمبود امکانات آموزشی است؛ از سوی دیگر، پرسش مهمی را مطرح می‌کند: چرا تأمین بخشی از نیازهای اساسی آموزشی همچنان به توان مالی و همکاری مردم محل وابسته است؟

همچنین باید میان آموزش در یک مرکز محلی و حق دسترسی برابر دختران به آموزش در سراسر کشور تفاوت گذاشت. افتتاح یک مجموعه آموزشی، محدودیت گسترده آموزش دختران در دوره متوسطه و دانشگاه را برطرف نمی‌کند.

بامیان و صادرات کچالو؛ توافق تجاری یا وعده‌ای در انتظار اجرا؟

آریانا‌نیوز در ۱۳ نوامبر گزارش داد که اتاق‌های تجارت افغانستان و ازبیکستان درباره صادرات ۱۰۰ هزار تُن کچالوی بامیان به توافق رسیده‌اند. این رسانه همچنین از حرکت نخستین محموله شامل هشت موتر باربری به سوی ازبیکستان خبر داده است. با این حال، توافق نهایی صادرات هنوز در حال تکمیل گزارش شده است.

این خبر مربوط به روز گذشته است، اما به دلیل اهمیت اقتصادی آن در مرور تحولات نزدیک به امروز قرار می‌گیرد.

صادرات محصولات کشاورزی می‌تواند برای کشاورزان بامیان فرصت اقتصادی ایجاد کند؛ به‌ویژه اگر بازار فروش پایدار و قیمت مناسب فراهم شود. با این حال، اعلام رقم ۱۰۰ هزار تُن به معنای صادرات قطعی همین مقدار محصول نیست.

پرسش‌هایی درباره قیمت خرید از کشاورزان، هزینه حمل‌ونقل، امکانات نگهداری و تضمین خرید باقی است. اگر بخش عمده سود به واسطه‌ها برسد یا مشکلات انتقال محصول حل نشود، افزایش صادرات لزوماً به بهبود درآمد کشاورزان منجر نخواهد شد.

رسانه‌های دولتی چه تصویری از تحولات امروز ارائه کردند؟

در صفحه فارسی خبرگزاری باختر، از آغاز پروژه‌ای کشاورزی به ارزش ۵.۱ میلیون دلار در تخار و فعالیت کارخانه‌های تولید روغن نباتی در بغلان خبر منتشر شده است. این خبرها در تاریخ ۲۳ عقرب در صفحه اقتصادی باختر درج شده‌اند.

در صفحه انگلیسی باختر نیز خبرهایی درباره دیدار مقام‌های طالبان با هیئت روسیه، تفاهم‌نامه‌های اقتصادی و فعالیت‌های صنعتی دیده می‌شود. این رسانه همچنین در روزهای گذشته از امضای ۱۵ تفاهم‌نامه اقتصادی به ارزش مجموعی ۱۰۳ میلیون دلار میان بخش خصوصی افغانستان و روسیه خبر داده بود.

این موضوعات از نظر اقتصادی و دیپلماتیک اهمیت دارند؛ اما باید توجه داشت که تفاهم‌نامه با قرارداد اجرایی یکسان نیست و آغاز یک پروژه نیز به معنای تکمیل آن یا بهره‌مندی مستقیم مردم از نتایجش نیست.

در صفحه رادیو تلویزیون ملی افغانستان، مطالب قابل مشاهده در آرشیو عمومی عمدتاً به ماه اوت ۲۰۲۶ مربوط بود و خبر تازه‌ای با تاریخ ۱۴ نوامبر که بتوان جزئیاتش را مستقل بررسی کرد، در دسترس قرار نگرفت. بنابراین نمی‌توان درباره محتوای پخش‌شده این رسانه در برنامه‌های امروز داوری قطعی کرد.

طلوع‌نیوز و آریانا‌نیوز؛ از دیپلماسی تا مسائل روزمره مردم

در صفحه اصلی طلوع‌نیوز در روز شنبه، خبرهای مربوط به میزبانی نمایشگاه بین‌المللی خدمات درمانی در کابل، محدودیت دسترسی پزشکان افغانستانی به بیمارستان‌ها در پاکستان و ادعای مقام‌های طالبان درباره تلفات غیرنظامیان در حملات پاکستان برجسته شده بود.

این رسانه همچنین خبرهای روز گذشته درباره سفر هیئت روسیه، توافق‌های اقتصادی با مسکو و اختلاف نظر روسیه با گزارش سازمان ملل درباره مواد مخدر را در صفحه خود نگه داشته بود. باید توجه داشت که قرار گرفتن یک خبر در صفحه اصلی امروز، لزوماً به معنای انتشار آن در همین روز نیست.

آریانا‌نیوز در صفحه اصلی شنبه، علاوه بر پرونده دیوان کیفری بین‌المللی، موضوع غربالگری دیابت، درخواست سازمان ملل برای ادامه حمایت از افغانستان و گفت‌وگوهای ازبیکستان و بلژیک درباره افغانستان را برجسته کرده بود. خبر صادرات کچالوی بامیان نیز در میان مطالب این رسانه قرار داشت.

در مقایسه این دو رسانه، آریانا‌نیوز در خبرهای قابل مشاهده امروز بیشتر به موضوعات سلامت و پیامدهای انسانی توجه کرده بود؛ در حالی که صفحه طلوع‌نیوز بیشتر خبرهای سیاسی، دیپلماتیک و منطقه‌ای را برجسته می‌کرد. این تفاوت را باید بر اساس مطالب قابل مشاهده ارزیابی کرد، نه به‌عنوان داوری کلی درباره تمام برنامه‌ها و خروجی این دو رسانه.

رسانه‌های تحت کنترل طالبان؛ محدودیت در ارزیابی مستقل

در افغانستان، رسانه‌های دولتی تنها به خبرگزاری باختر محدود نیستند. رادیو تلویزیون ملی و اداره روزنامه‌های دولتی نیز در این مجموعه قرار می‌گیرند. روزنامه‌های انیس، هیواد، کابل‌تایمز و شریعت از جمله نشریات وابسته به ساختار رسانه‌ای دولتی‌اند.

بررسی وضعیت رسانه‌ای افغانستان نشان می‌دهد که این نهادها زیر نظر وزارت اطلاعات و فرهنگ طالبان فعالیت می‌کنند و انتصاب مدیران و ساختار تأمین مالی آن‌ها به نهادهای حاکم وابسته است. نهادهای ناظر بر آزادی رسانه‌ها نیز از محدودیت‌های گسترده بر فعالیت خبرنگاران و خودسانسوری در کشور گزارش داده‌اند.

در صفحه‌های قابل دسترس، خبرهای باختر درباره پروژه‌ها و فعالیت‌های رسمی دیده می‌شد؛ اما برای رادیو تلویزیون ملی و برخی روزنامه‌های دولتی، محتوای کامل و قابل راستی‌آزمایی مربوط به روز ۱۴ نوامبر در دسترس نبود. به همین دلیل، نمی‌توان ادعا کرد که همه برنامه‌ها و نسخه‌های چاپی این رسانه‌ها بررسی شده‌اند.

همچنین از شمشادنیوز، ژوندون و برخی رسانه‌های محلی، در جست‌وجوی امروز مطالبی با زمان انتشار و جزئیات کافی برای مقایسه مستقل به دست نیامد. این به معنای منتشر نکردن خبر از سوی آن‌ها نیست؛ بلکه محدوده دسترسی و راستی‌آزمایی این گزارش را نشان می‌دهد.

جمع‌بندی

مرور خبرهای امروز افغانستان در رسانه‌های داخل کشور نشان می‌دهد که تصویر ارائه‌شده از وضعیت کشور، بسته به نوع رسانه و موضوع مورد توجه آن، تفاوت دارد.

رسانه‌های دولتی و نزدیک به طالبان بیشتر بر فعالیت نهادهای رسمی، دیدارهای دیپلماتیک، پروژه‌های اقتصادی و اعلام همکاری با کشورهای منطقه تمرکز کرده‌اند. این خبرها بخشی از واقعیت افغانستان‌اند؛ اما برای سنجش نتیجه آن‌ها باید دید چه مقدار از تفاهم‌نامه‌ها اجرا می‌شود، پروژه‌ها به کجا می‌رسند و مردم چه سهمی از منافع آن‌ها می‌برند.

در سوی دیگر، گزارش‌های پژواک و آریانا‌نیوز درباره محدودیت غربالگری دیابت، بازگشت مهاجران و وضعیت خدمات عمومی نشان می‌دهد که مشکلات روزمره مردم همچنان جدی است. این مسائل با اعلام چند پروژه یا برگزاری نشست‌های اقتصادی برطرف نمی‌شوند.

پرونده دیوان کیفری بین‌المللی نیز یادآور می‌شود که موضوع حقوق بشر و پاسخ‌گویی درباره نقض‌های احتمالی در افغانستان همچنان حل‌نشده است. در چنین شرایطی، محدودیت فعالیت رسانه‌ها و دشواری دسترسی خبرنگاران به اطلاعات مستقل، اهمیت کار حرفه‌ای و راستی‌آزمایی را دوچندان می‌کند.

نتیجه این بررسی روشن است: افغانستان را نمی‌توان فقط از دریچه خبرهای رسمی درباره پروژه‌ها، دیدارها و توافق‌ها شناخت. وضعیت واقعی کشور زمانی روشن می‌شود که این خبرها در کنار آمار فقر، دسترسی به درمان، آموزش دختران، وضعیت مهاجران، فرصت‌های شغلی و حقوق شهروندان بررسی شوند.

رسانه مسئول باید از مقام‌ها درباره نتیجه وعده‌هایشان سؤال کند، روایت رسمی را بدون بررسی تکرار نکند و صدای کسانی را نیز بازتاب دهد که کمتر فرصت دیده‌شدن دارند. معیار نهایی پیشرفت، نه تعداد تفاهم‌نامه‌ها و نشست‌ها، بلکه تغییر قابل لمس در زندگی مردم است.

منابع و محدوده بررسی

این گزارش بر پایه مطالب قابل دسترس در تاریخ ۱۴ نوامبر ۲۰۲۶ از رسانه‌ها و منابع زیر تنظیم شده است:

• خبرگزاری باختر – رسانه دولتی تحت کنترل طالبان
• رادیو تلویزیون ملی افغانستان – رسانه دولتی
• طلوع‌نیوز – رسانه خصوصی
• آریانا‌نیوز – رسانه خصوصی
• خبرگزاری پژواک – خبرگزاری مستقل
• رویترز و آسوشیتدپرس – برای بررسی مستقل پرونده دیوان کیفری بین‌المللی
• State Media Monitor – برای بررسی ساختار رسانه‌های دولتی افغانستان

محدودیت بررسی: این گزارش بر پایه مطالب آنلاین قابل دسترس تهیه شده است؛ نه مشاهده کامل همه برنامه‌های تلویزیونی، رادیویی و نسخه‌های چاپی. خبرهای روزهای قبل، مانند گزارش صادرات کچالو و توافق‌های اقتصادی با روسیه، با تاریخ اصلی انتشار مشخص شده‌اند تا با خبرهای تازه امروز اشتباه نشوند. نبودن مطلب قابل راستی‌آزمایی از یک رسانه نیز به معنای نبود پوشش خبری آن رسانه نیست.

نویسنده مطلب

بلخی روزنامه‌نگار، سردبیر، نویسنده

بلخی، نام مستعار وی است؛ روزنامه‌نگار و دانش‌آموخته روابط بین‌الملل که بیش از هجده سال در عرصه رسانه در افغانستان فعالیت داشته است. علاقه به روزنامه‌نگاری و باور به مسئولیت…

ادامه بیوگرافی و مطالب نویسنده ←