جرئت پرسیدن را از دست داده‌ایم!

«غلام‌الدین کلانتری»، نویسنده و پژوهشگر، در یادداشتی هشدار داده است که افغانستان تنها با شکایت از فقر و بی‌عدالتی به آینده بهتری نمی‌رسد. به باور او، بحران از جایی ژرف‌تر می‌شود که جامعه «جرئت طرح پرسش‌های درست» را از دست بدهد و سکوت در برابر اشتباه، به عادت روزمره تبدیل شود.

کلانتری در این یادداشت با عنوان «فردای افغانستان از پرسش‌های امروز آغاز می‌شود»، فهرستی از دشواری‌های کشور را برشمرده است: فقر، بی‌عدالتی، محرومیت آموزشی، مهاجرت، ضعف نهادها و ناامیدی بخش بزرگی از جامعه. او می‌گوید در چنین وضعیتی باید به ریشه‌های این مشکلات اندیشید.

نویسنده مجموعه‌ای از پرسش‌ها را پیش روی خواننده می‌گذارد: چرا به این وضعیت رسیده‌ایم؟ چه عواملی میان مردم بذر نفرت می‌کارند؟ جنگ و عقب‌ماندگی از کجا سرچشمه می‌گیرند؟ و اگر روش‌های کنونی ادامه یابد، چه آینده‌ای در انتظار فرزندان خواهد بود؟ او می‌پرسد: «آیا می‌توانیم با وجدانی آسوده، کشوری فقیر، محروم، بی‌سواد و گرفتار در چنگال بی‌عدالتی را به نسل بعد به میراث بگذاریم؟»

سکوت و بهای آن

کلانتری برای نشان دادن بهای سکوت، نمونه‌ای از یک اداره می‌آورد. تصمیمی نادرست گرفته می‌شود، کارمندان از پیامدهای آن آگاه‌اند، اما «از ترس، فشار، زندان یا مصلحت‌اندیشی» سکوت می‌کنند. به گفته او، نتیجه هدر رفتن منابع و فرصت‌ها و آسیب دیدن مردم است.

او اما مسئولیت همه را یکسان نمی‌داند. به نوشته کلانتری، کسی که قدرت و اختیار در دست دارد، با شهروندی که از بیان نظرش می‌هراسد، در جایگاه برابری نیست. او می‌نویسد نمی‌توان از شهروندی که برای لقمه‌ای نان می‌کوشد، یا استاد دانشگاهی که «جز قلم و کتاب چیزی در اختیار ندارد»، انتظار داشت کسی را نقد و اصلاح کنند که «انواع ابزار فشار، تهدید، شکنجه، زندان و قتل» در اختیار دارد. به باور او، چنین انتظاری «عاقلانه نیست».

با این حال، کلانتری تأکید می‌کند که هرگاه امکانی معقول و امن برای بیان حقیقت فراهم باشد، نقد مسئولانه و هشدار به‌موقع می‌تواند جلوی تداوم اشتباه را بگیرد.

این بخش از یادداشت در شرایطی نوشته شده که فضای نقد و بیان آزاد در افغانستان به‌شدت محدود شده است. در گزارش‌های پیشین شانانیوز به بازداشت علمای دینی منتقد طالبان و فشار بر خبرنگاران پرداخته‌ایم.

پرسش از خود، نه فقط از دیگران

بخش مهمی از یادداشت به پرسش از خود اختصاص دارد. کلانتری با اشاره به آیه ۱۱ سوره رعد، «خداوند حال هیچ قومی را تغییر نمی‌دهد تا آنان آنچه را در خودشان است تغییر دهند»، می‌نویسد تغییر پایدار پیش از ساختارهای بیرونی، باید در اندیشه و رفتار انسان‌ها ریشه بدواند.

او می‌پرسد: از دیگران پاسخ‌گویی، صداقت و شایسته‌سالاری می‌خواهیم، اما آیا خود مسئولیت تصمیم‌هایمان را می‌پذیریم؟ آیا وقتی حقیقت به زیان ماست، باز هم از آن دفاع می‌کنیم؟ آیا در گزینش افراد، تخصص را بر روابط شخصی مقدم می‌داریم و نظر مخالف را تاب می‌آوریم؟

به نوشته کلانتری، اصلاح جامعه به معنای نادیده گرفتن مسئولیت صاحبان قدرت نیست، بلکه به این معناست که «هم مسئولیت تصمیم‌گیرندگان را جدی بگیریم و هم از سهم خود در بهبود جامعه غافل نمانیم».

آینده‌ای که امروز ساخته می‌شود

کلانتری پیامد سکوت را در نسل آینده می‌بیند. به نوشته او، کودکی که می‌آموزد برای نرنجاندن بزرگ‌ترها پرسش نکند، ممکن است فردا در برابر اشتباه‌های بزرگ نیز خاموش بماند. شاگردی که تنها به حفظ کردن تشویق می‌شود، کمتر فرصت پرورش توان تحلیل و خلاقیت دارد. جوانی که می‌بیند رابطه‌سالاری بر شایسته‌سالاری پیشی می‌گیرد، ممکن است امیدش را به تلاش سالم از دست بدهد.

او محرومیت از آموزش باکیفیت را مشکلی می‌داند که پیامدهایش «سال‌ها بر زندگی خانواده‌ها و آینده کشور سایه» می‌افکند. این هشدار در کشوری مطرح می‌شود که طالبان از سال ۱۴۰۰ دختران را از رفتن به مکتب بالاتر از صنف ششم و سپس دانشگاه بازداشته‌اند.

نویسنده برای آغاز تغییر، راه‌هایی را پیشنهاد می‌کند: در خانواده، به فرزندان حق پرسیدن داده شود؛ در مکتب و دانشگاه، توان اندیشیدن پرورش یابد؛ در مسجد و جامعه، گفت‌وگوی مسئولانه جای اتهام‌زنی و تعصب را بگیرد؛ و در جایگاه‌های قدرت، پرسش شهروند و نقد متخصص نشانه دشمنی دانسته نشود. به باور او، مشورتی که دیدگاه مخالف در آن نباشد، «ممکن است تنها نمایشی از توافق باشد».

کلانتری یادداشت خود را با این پرسش پایان می‌دهد: «اگر امروز در برابر اشتباه‌ها سکوت کنیم، چه تضمینی هست که فرزندانمان فردا بهای آن سکوت را نپردازند؟»