معرفی کتاب | دین و هوش مصنوعی

هوش مصنوعی دیگر تنها موضوع آزمایشگاه‌ها و شرکت‌های فناوری نیست. ماشین‌هایی که می‌نویسند، تصویر می‌سازند، به پرسش‌ها پاسخ می‌دهند و حتی گفت‌وگو می‌کنند، پرسش‌هایی را دوباره زنده کرده‌اند که قرن‌ها در قلمرو فلسفه و دین جای داشتند: انسان چیست؟ آگاهی از کجا می‌آید؟ و آیا آفریده‌ای ساخته دست بشر می‌تواند روزی به آنچه ما «ذهن» می‌نامیم دست یابد؟

کتاب «دین و هوش مصنوعی» در همین نقطه تلاقی ایستاده است. این کتاب به پرسش‌هایی می‌پردازد که پیشرفت فناوری‌های هوشمند در برابر مطالعات دین و علوم انسانی نهاده است: آیا ماشین‌ها می‌توانند واجد آگاهی یا عاملیت باشند؟ مرز میان انسان و ماشین چگونه تعریف می‌شود؟ سنت‌های دینی برای رویارویی با فناوری‌های نوین چه ظرفیت‌هایی دارند؟

این پرسش‌ها انتزاعی نیستند. اگر ماشینی بتواند تصمیم بگیرد، مسئولیت پیامدهای آن تصمیم بر دوش کیست؟ اگر اثری هنری را الگوریتمی بیافریند، خلاقیت را چگونه باید تعریف کرد؟ و اگر انسان بتواند موجودی شبه‌هوشمند بسازد، این توانایی چه معنایی برای جایگاه او در جهان دارد؟

نویسندگان برای پاسخ به این پرسش‌ها، تنها به یک رشته بسنده نمی‌کنند. آنان با بهره‌گیری از حوزه‌هایی همچون فلسفه دین، انسان‌شناسی، جامعه‌شناسی و مطالعات فناوری، موضوعاتی چون اخلاق هوش مصنوعی، هوش ماشینی و تصور آینده انسان را بررسی می‌کنند.

این رویکرد میان‌رشته‌ای اهمیت دارد، زیرا هوش مصنوعی تنها یک پدیده فنی نیست. فناوری‌ها در بستر فرهنگ‌ها، باورها و ارزش‌ها پذیرفته یا رد می‌شوند. آنچه یک جامعه از هوش مصنوعی می‌ترسد یا به آن امید می‌بندد، اغلب ریشه در تصوری دارد که از انسان، روح و سرنوشت دارد.

اهمیت اصلی کتاب در آن است که رابطه دین و هوش مصنوعی را به بحثی محدود درباره سازگاری یا تعارض علم و دین فرونمی‌کاهد. بحث‌های رایج اغلب به این پرسش ساده بسنده می‌کنند که آیا دین با فناوری سر سازگاری دارد یا نه. این کتاب از این دوگانه فراتر می‌رود.

نویسندگان نشان می‌دهند فناوری چگونه مفاهیمی چون روح، آگاهی، خلاقیت، مسئولیت اخلاقی و امر مقدس را به بازاندیشی وامی‌دارد. به بیان دیگر، هوش مصنوعی نه‌تنها پرسش‌های تازه‌ای پیش روی سنت‌های دینی می‌گذارد، بلکه این سنت‌ها نیز می‌توانند واژگان و چارچوب‌هایی برای اندیشیدن به اخلاق و معنای فناوری فراهم کنند.

این اثر برای پژوهشگران مطالعات دین، فلسفه، علوم اجتماعی و علوم انسانی معاصر منبعی ارزشمند است؛ به‌ویژه برای کسانی که می‌خواهند دگرگونی‌های فرهنگی و فکری عصر هوش مصنوعی را از منظر دین و تجربه انسانی تحلیل کنند.

برای خواننده فارسی‌زبان نیز این کتاب از اهمیتی دوچندان برخوردار است. در جوامعی که دین نقشی پررنگ در زندگی فردی و اجتماعی دارد، رویارویی با هوش مصنوعی ناگزیر پرسش‌هایی دینی و اخلاقی برمی‌انگیزد؛ پرسش‌هایی که پاسخ به آن‌ها نیازمند گفت‌وگویی جدی میان عالمان دین، اندیشمندان و متخصصان فناوری است.

در روزگاری که فناوری با شتابی بی‌سابقه پیش می‌رود، این کتاب یادآوری می‌کند که پرسش از ماشین، در نهایت پرسش از خود انسان است.

نویسنده مطلب

دکتر سید محمدتقی حسینی پژوهشگر، تحلیلگر، نویسنده

دکتر سید محمدتقی حسینی دارای دکترای روابط بین‌الملل است و در کنار فعالیت‌های دانشگاهی، به‌عنوان نویسنده، مترجم و پژوهشگر در حوزه روابط بین‌الملل با تمرکز بر سیاست و امنیت شناخته…

ادامه بیوگرافی و مطالب نویسنده ←