روز جهانی تشناب؛ وقتی نبود امکانات، زنان را محدود می‌کند

نبود تشناب امن و امکانات بهداشتی مناسب در مکاتب و فضاهای عمومی افغانستان، فقط مسئله‌ای زیرساختی نیست؛ این کمبود می‌تواند سلامت، آموزش، امنیت و حضور اجتماعی زنان و دختران را محدود کند. آمارهای یونیسف از کمبود آب و تشناب جداگانه در مکاتب، در کنار محدودیت‌های طالبان بر زندگی زنان، ابعاد این محرومیت را آشکار می‌کند.

نبود تشناب امن برای زنان و دختران فقط یک مشکل بهداشتی نیست؛ می‌تواند رفتن به مکتب، حضور در محل کار، استفاده از خدمات درمانی و حتی رفت‌وآمد روزمره را دشوار کند. در افغانستان، این محرومیت در پیوند با فقر، زیرساخت‌های ناکافی و محدودیت‌های گسترده طالبان بر زندگی زنان، ابعاد جدی‌تری یافته است.

روز جهانی تشناب، ۱۹ نوامبر، فرصتی برای دیدن بخشی از نابرابری است که معمولاً در بحث‌های عمومی کمتر به آن پرداخته می‌شود: دسترسی به فضایی پاک، امن، خصوصی و قابل استفاده. موضوع این روز در سال ۲۰۲۶ «بهداشت و برابری جنسیتی» است و شعار کارزار سازمان ملل «تشناب‌های امن؛ آینده‌های برابر» بر نقش خدمات بهداشتی در سلامت، امنیت و فرصت‌های زنان و دختران تأکید می‌کند.

چرا تشناب به مسئله برابری جنسیتی تبدیل می‌شود؟

تشناب امن تنها اتاقی با دیوار و دروازه نیست. دسترسی پیوسته به آب، صابون، روشنایی، قفل مطمئن، نظافت، حریم خصوصی و امکانات مدیریت بهداشت قاعدگی، معیارهای استفاده واقعی و ایمن از این خدمت‌اند. نبود هر یک از این امکانات می‌تواند استفاده از تشناب را برای زنان و دختران دشوار یا ناامن سازد.

این مسئله در مکتب اهمیت ویژه دارد. دختری که هنگام قاعدگی به آب، صابون، فضای خصوصی یا امکانات دفع مواد بهداشتی دسترسی ندارد، ممکن است ساعت‌ها با نگرانی در صنف بماند یا از حضور در مکتب خودداری کند. چنین غیبتی گاهی در آمارهای آموزشی جداگانه ثبت نمی‌شود، اما بر یادگیری و فرصت‌های آینده او اثر می‌گذارد.

آمار مکاتب؛ تصویری از کمبود امکانات

یونیسف در گزارشی که ۱۷ جولای ۲۰۲۵ منتشر کرد، نوشت یک‌سوم مکاتب افغانستان به آب آشامیدنی سالم دسترسی ندارند، نیمی از آن‌ها امکانات بهداشتی ناکافی دارند و بیش از ۶۰ درصد تشناب جداگانه برای دختران فراهم نکرده‌اند. این نهاد کمبودها را از عوامل مؤثر بر غیبت و ترک مکتب، به‌ویژه در میان دختران، دانسته است.

این ارقام مربوط به گزارش سال ۲۰۲۵ است و نباید به‌عنوان آمار تازه سال ۲۰۲۶ معرفی شود. با این حال، شواهد میدانی همان گزارش نشان می‌دهد که نبود تشناب و آب سالم می‌تواند کودکان را ناچار کند برای رفع نیازهای اولیه به زمین‌های اطراف مکتب بروند یا برای آوردن آب از درس بازبمانند.

یونیسف در گزارشی دیگر در سال ۲۰۲۱، با استناد به تحلیل محرومیت کودکان در سال ۲۰۲۰، اعلام کرده بود ۳۰ درصد دانش‌آموزان دختر در دوره قاعدگی به‌دلیل نبود امکانات کافی آب، بهداشت و نظافت در مکتب غیبت می‌کنند. این رقم نیز داده‌ای قدیمی است و برای توصیف وضعیت کنونی باید با بررسی تازه‌تر سنجیده شود؛ اما اهمیت پیوند میان بهداشت قاعدگی و حضور آموزشی را نشان می‌دهد.

محرومیت بهداشتی و محدودشدن حضور اجتماعی زنان

دسترسی به تشناب در بازارها، محل کار، مراکز درمانی و مسیرهای رفت‌وآمد، بخشی از امکان حضور مستقل زنان در اجتماع است. زنی که از وجود تشناب امن و پاک در فضای عمومی اطمینان ندارد، ممکن است زمان بیرون‌بودن خود را کوتاه کند یا از برخی فعالیت‌ها صرف‌نظر کند. این دشواری برای زنان سالمند، زنان دارای معلولیت و مادرانی که کودک خردسال همراه دارند، بیشتر است.

داده‌های منتشرشده سازمان ملل در اگست ۲۰۲۶ نشان می‌دهد نیمی از زنان مورد پرسش گفته‌اند به‌دلیل محدودیت‌های رفت‌وآمد و دسترسی به فضاهای عمومی، در ماه فقط یک یا دو بار از خانه بیرون می‌روند. این آمار مستقیماً درباره تشناب نیست، اما نشان می‌دهد محرومیت از خدمات عمومی در بستری گسترده‌تر از محدودیت حضور زنان در جامعه رخ می‌دهد.

محدودیت‌های طالبان بر آموزش، اشتغال و رفت‌وآمد زنان، از جمله عواملی است که دسترسی آنان به خدمات عمومی و فرصت استفاده از این خدمات را پیچیده‌تر می‌کند. در چنین شرایطی، کمبود تشناب امن تنها یک نقص زیرساختی باقی نمی‌ماند؛ بلکه می‌تواند مانع دیگری در برابر حضور اجتماعی و استقلال زنان باشد.

بار ناپیدای آب و مراقبت

در مناطقی که آب سالم به‌آسانی در دسترس نیست، جمع‌آوری آب، نظافت محیط و رسیدگی به نیازهای بهداشتی خانواده اغلب بر دوش زنان و دختران قرار می‌گیرد. این کارِ بدون مزد، در کنار مسئولیت مراقبت از کودکان و کارهای خانه، زمان و انرژی آنان را می‌گیرد و می‌تواند فرصت آموزش، اشتغال و استراحت را محدود کند.

نبود امکانات مناسب همچنین ممکن است زنان را به تأخیر انداختن نیازهای طبیعی یا پرهیز از حضور در مکان‌های عمومی وادار کند. این پیامدها کمتر دیده می‌شوند، اما بخشی از هزینه‌ای هستند که نبود خدمات بهداشتی بر سلامت، آسایش و مشارکت اجتماعی تحمیل می‌کند.

مسئولیت نهادهای اداره‌کننده و ضرورت پاسخ‌گویی

فقر، خشکسالی، سال‌ها جنگ و ضعف زیرساخت‌ها در شکل‌گیری بحران آب و بهداشت افغانستان نقش داشته‌اند؛ بنابراین نسبت‌دادن تمام کمبودها به یک عامل، تحلیل دقیقی نیست. با این حال، طالبان به‌عنوان نیروی مسلط بر اداره امور عمومی، در برابر سیاست‌گذاری، تخصیص منابع، حفظ خدمات و تضمین دسترسی برابر شهروندان مسئولیت دارند.

این مسئولیت در شرایطی اهمیت بیشتری می‌یابد که محدودیت‌های طالبان بر آموزش دختران و مشارکت زنان، توان آنان را برای دسترسی به فرصت‌ها و حضور در تصمیم‌گیری‌های عمومی کاهش داده است. گزارش مشترک یونسکو و یونیسف در نوامبر ۲۰۲۶ نیز تأکید می‌کند که بیش از ۲.۶ میلیون دختر از سال ۲۰۲۱ از آموزش متوسطه محروم مانده‌اند.

خدمات بهداشتی زمانی عادلانه‌اند که زنان در طراحی، مدیریت و نظارت بر آن‌ها سهم واقعی داشته باشند؛ مکاتب تشناب‌های جداگانه و قابل استفاده داشته باشند؛ مراکز عمومی به آب و امکانات شست‌وشو مجهز باشند؛ و زنان دارای معلولیت نیز بتوانند بدون مانع از این خدمات استفاده کنند. اعلام پروژه یا ساخت یک ساختمان، بدون نگهداری، آب‌رسانی و نظارت مستمر، پاسخ‌گوی نیاز مردم نیست.

تشناب امن؛ حق، نه امتیاز

دسترسی به خدمات بهداشتی ایمن با حق سلامت، آموزش، کرامت انسانی و برابری پیوند دارد. وقتی دختران برای استفاده از تشناب مناسب از مکتب بازمی‌مانند یا زنان به‌دلیل نبود امکانات، حضور خود را در فضای عمومی محدود می‌کنند، مسئله از کمبود یک خدمت فراتر می‌رود و به نابرابری در فرصت‌های زندگی تبدیل می‌شود.

روز جهانی تشناب یادآوری می‌کند که سنجش پیشرفت جامعه فقط با شمار ساختمان‌ها و پروژه‌ها ممکن نیست؛ معیار مهم‌تر این است که آیا همه شهروندان، بدون تبعیض، می‌توانند از خدمات پایه با امنیت و کرامت استفاده کنند. در افغانستان، پاسخ‌گویی درباره این حق باید بخشی از مسئولیت عمومی طالبان و هر نهاد مسئول ارائه خدمات باشد.

منابع

📢 وقتی صدای افغانستان خاموش شود، تاریخ خاموش می‌ماند…

خبرگزاری شانا؛ صدای افغانستان

ما را دنبال کنید:

نویسنده مطلب
پروانه سما صمدی
پروانه سما صمدی روزنامه‌نگار، فعال حقوق زنان

پروانه سما صمدی، فعال مدنی و بنیان‌گذار انجمن معلولان افغانستان، از آن دست زنانی است که محدودیت را به سرآغاز راه بدل کرده‌اند. او خود با معلولیت زیسته و درد…

ادامه بیوگرافی و مطالب نویسنده
هم‌رسانی این خبر: تلگرام واتس‌اپ فیسبوک ایکس
این مطلب را می‌پسندید؟ با پسند شما در «انتخاب مخاطبان» دیده می‌شود.
خبرها را زودتر از همه در تلگرام بخوانیدکانال رسمی خبرگزاری شانا؛ خبر فوری، گزارش و روایت مردمعضویت در کانال