افغانستان؛ فاصله روایت طالبان تا واقعیت مردم

بررسی روایت رسانه‌های داخل افغانستان از تحولات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی؛ از روابط منطقه‌ای و وعده‌های توسعه تا محرومیت زنان، بحران معیشت و محدودیت آزادی رسانه‌ها.

در افغانستان امروز، میان آنچه طالبان از ثبات، توسعه و پیشرفت می‌گویند و آنچه مردم در زندگی روزمره تجربه می‌کنند، فاصله‌ای عمیق وجود دارد. درحالی‌که خبر توافق‌های اقتصادی، دیدارهای دیپلماتیک و برنامه‌های توسعه‌ای منتشر می‌شود، میلیون‌ها دختر از آموزش محروم‌اند، خانواده‌های بسیاری با فقر و بیکاری دست‌وپنجه نرم می‌کنند و رسانه‌ها با محدودیت‌های فزاینده روبه‌رو هستند.

اما رسانه‌های داخل افغانستان این واقعیت‌ها را چگونه بازتاب می‌دهند؟ کدام تحولات در صدر اخبار قرار می‌گیرند و کدام مسائل کمتر دیده می‌شوند؟ بررسی گزارش‌های طلوع‌نیوز، آریانا‌نیوز و دیگر رسانه‌های فعال در داخل کشور نشان می‌دهد که تفاوت روایت‌ها، انتخاب منابع و محدودیت‌های اطلاع‌رسانی، نقش مهمی در شکل‌گیری تصویر عمومی از وضعیت افغانستان دارند.

در این بررسی، اخبار سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و حقوق بشری در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند تا مشخص شود پشت روایت رسمی طالبان از ثبات و توسعه، چه واقعیت‌هایی قرار دارد.

تنش طالبان و پاکستان؛ روایت امنیتی در برابر واقعیت سیاسی

تنش میان طالبان و پاکستان همچنان یکی از موضوعات مهم رسانه‌های داخل افغانستان است. طلوع‌نیوز به ادعای طالبان درباره کشته‌شدن ۱۱۱۹ غیرنظامی در حملات پاکستان از سال ۲۰۲۱ تاکنون پرداخته است. این آمار به طالبان نسبت داده شده و برای تأیید مستقل آن به بررسی بیشتری نیاز است.

آریانا‌نیوز نیز اختلافات کابل و اسلام‌آباد، نگرانی‌های امنیتی پاکستان و تلاش‌های میانجی‌گری را پوشش داده است. با این حال، بررسی این بحران بدون توجه به مسئولیت سیاسی و امنیتی طالبان، تصویری ناقص ارائه می‌کند.

بازگشت طالبان به قدرت با تقویت فعالیت برخی گروه‌های مسلح در پاکستان همراه بوده است؛ موضوعی که در گزارش‌های مستقل بین‌المللی نیز بررسی شده است. بنابراین، تقلیل بحران به حملات پاکستان یا اختلافات مرزی، بدون بررسی نقش سیاست‌های طالبان، نمی‌تواند تمام ابعاد این تنش را توضیح دهد.

روابط منطقه‌ای؛ توافق‌های اقتصادی برای چه کسانی؟

رسانه‌های داخل افغانستان از گسترش روابط اقتصادی طالبان با روسیه و ایران، مذاکرات تجاری، سرمایه‌گذاری و سفر مقام‌های طالبان گزارش داده‌اند.

این اخبار عمدتاً بر ظرفیت‌های اقتصادی، افزایش تجارت و توسعه زیرساخت‌ها تمرکز دارند؛ اما پرسش اصلی این است که این توافق‌ها چه تأثیری بر زندگی مردم خواهند داشت؟

افزایش صادرات یا امضای توافق اقتصادی الزاماً به معنای کاهش فقر و بیکاری نیست. باید مشخص شود این پروژه‌ها چه میزان اشتغال ایجاد می‌کنند، چه کسانی از منافع آن بهره‌مند می‌شوند و آیا زنان و گروه‌های محروم نیز امکان مشارکت اقتصادی دارند؟

اقتصاد را نمی‌توان تنها با آمار صادرات و توافق‌های تجاری سنجید؛ قدرت خرید، اشتغال، فقر و دسترسی به خدمات عمومی نیز معیارهای اساسی ارزیابی عملکرد اقتصادی هستند.

بحران انسانی؛ آن سوی آمارهای رسمی

آریانا‌نیوز در گزارشی به نقل از برونو لومارکی، معاون نماینده ویژه دبیرکل سازمان ملل در امور افغانستان، از وخامت وضعیت انسانی، محدودیت حقوق اساسی و افزایش نیازهای بشردوستانه خبر داده است.

بر اساس ارقام منتشرشده در این گزارش، بیش از ۲.۶ میلیون دختر از آموزش متوسطه محروم مانده‌اند و شمار دانشجویان زن در دانشگاه‌ها به صفر رسیده است. همچنین حدود ۶.۷ میلیون شهروند افغانستان از سال ۲۰۲۰ به کشور بازگشته‌اند و بسیاری از آنان با شرایط دشوار اقتصادی و اجتماعی روبه‌رو هستند.

در همین گزارش آمده است که کمک‌های بشردوستانه از حدود دو میلیارد دلار در سال ۲۰۲۳ به ۵۷۰ میلیون دلار در سال ۲۰۲۶ کاهش یافته و سازمان ملل درباره احتمال تعطیلی حدود ۴۰ درصد مراکز خدمات اولیه بهداشتی هشدار داده است.

این وضعیت نشان می‌دهد که نمی‌توان شرایط افغانستان را صرفاً با معیار نبود جنگ گسترده یا کنترل سرزمینی ارزیابی کرد. ثباتی که در آن میلیون‌ها دختر از آموزش محروم‌اند و خانواده‌ها با فقر و بیکاری دست‌وپنجه نرم می‌کنند، نیازمند ارزیابی جدی و انتقادی است.

ممنوعیت پخش کریکت؛ محدودیت حتی در ورزش

یکی از رویدادهای قابل توجه در حوزه آزادی رسانه‌ها، ممنوعیت پخش اخبار و برنامه‌های مرتبط با کریکت در ایستگاه‌های رادیویی قندهار بود.

رادیو آزادی گزارش داد که اداره اطلاعات و فرهنگ طالبان در قندهار با تماس تلفنی به مدیران چند رادیوی خصوصی دستور داده است از پخش اخبار، گزارش‌ها، تفسیرها و مسابقات زنده کریکت خودداری کنند.

روزنامه هشت صبح نیز این رویداد را پوشش داد و نوشت که چند خبرنگار و مجری برنامه‌های ورزشی در پی این ممنوعیت شغل خود را از دست داده‌اند.

نکته قابل تأمل این است که رادیو آزادی در گزارش خود تصریح کرده بود این ممنوعیت در رسانه‌های داخل افغانستان بازتاب نیافته است. این سکوت، پرسش‌هایی درباره فضای فعالیت رسانه‌ای و امکان انتشار آزادانه اخبار ایجاد می‌کند.

وقتی یک دستور اداری امکان پوشش یکی از محبوب‌ترین ورزش‌های کشور را از رسانه‌ها می‌گیرد، مسئله فقط ورزش نیست؛ موضوع به آزادی رسانه، استقلال تحریریه‌ها و حق دسترسی مردم به اطلاعات مربوط می‌شود.

تعطیلی دانشگاه کابل؛ آموزش در خدمت نمایش سیاسی؟

روزنامه هشت صبح گزارش داد که فعالیت آموزشی دانشگاه کابل برای یک هفته متوقف شده تا گردهمایی‌ای با هدف اعلام حمایت از فرمان‌های هبت‌الله آخندزاده برگزار شود.

بر اساس این گزارش، حدود چهار هزار ملا از نقاط مختلف افغانستان برای شرکت در این گردهمایی دعوت شده‌اند. اطلاعیه دانشگاه نیز تعطیلی کلاس‌های دانشجویان دوره‌های روزانه، شبانه و تحصیلات تکمیلی را تأیید می‌کرد.

این رویداد پرسش مهمی درباره اولویت‌های طالبان مطرح می‌کند: چرا فعالیت یک دانشگاه باید برای برگزاری گردهمایی سیاسی متوقف شود؟

دانشگاه باید محل آموزش، پژوهش، نقد و تولید دانش باشد؛ نه ابزاری برای نمایش حمایت از رهبران سیاسی. این موضوع زمانی اهمیت بیشتری پیدا می‌کند که دختران همچنان از تحصیلات متوسطه و دانشگاهی محروم‌اند.

مصادره زمین؛ نگرانی شهروندان از امنیت مالکیت

روزنامه هشت صبح گزارشی درباره مصادره حدود ۳۶۰ هکتار زمین در ولسوالی قره‌باغ ولایت غزنی منتشر کرد.

بر اساس این گزارش، شماری از ساکنان مناطق باغ‌عطار و گل‌کوه مدعی شده‌اند که نیروهای طالبان زمین‌های زراعتی موروثی آنان را تصرف کرده‌اند. برخی از این شهروندان اسناد مالکیت و مدارک مالیاتی قدیمی ارائه کرده‌اند.

در این گزارش همچنین ادعا شده است که بخشی از زمین‌ها برای احداث شهرکی متعلق به تحریک طالبان پاکستان اختصاص یافته است؛ ادعایی که به بررسی مستقل اسناد و دریافت پاسخ طرف‌های مسئول نیاز دارد.

در گزارشی دیگر، هشت صبح به اعتراض ساکنان شهرک عمر گلستان کابل پرداخت که می‌گویند وزارت عدلیه طالبان ملکیت آنان را غصبی اعلام کرده و از آنان خواسته است قرارداد اجاره امضا کنند یا خانه‌های خود را تخلیه کنند.

این پرونده‌ها مسئله امنیت مالکیت، عدالت قضایی و حقوق شهروندان را مطرح می‌کنند. صرف اعلام دولتی‌بودن زمین یا صدور دستور تخلیه کافی نیست؛ صاحبان ملک باید از حق دفاع قانونی و رسیدگی مستقل برخوردار باشند.

رسانه‌های داخل افغانستان؛ چه چیزی گفته می‌شود و چه چیزی ناگفته می‌ماند؟

مقایسه نمونه گزارش‌های طلوع‌نیوز، آریانا‌نیوز و دیگر رسانه‌های فعال در داخل افغانستان نشان می‌دهد که اولویت‌های خبری و زاویه پرداخت به رویدادها یکسان نیست.

در نمونه‌های بررسی‌شده، طلوع‌نیوز بیشتر به تحولات سیاسی، روابط خارجی، نشست‌های منطقه‌ای و موضوعات اقتصادی پرداخته است. آریانا‌نیوز علاوه بر اخبار دیپلماتیک و اقتصادی، گزارش‌هایی درباره وضعیت انسانی و هشدارهای سازمان ملل منتشر کرده است.

در مقابل، گزارش‌های انتقادی هشت صبح درباره مصادره زمین، محدودیت‌های رسانه‌ای و تعطیلی دانشگاه، جنبه‌های دیگری از عملکرد طالبان را برجسته کرده‌اند. رادیو آزادی نیز برای مقایسه و راستی‌آزمایی برخی رویدادها مورد استفاده قرار گرفته است؛ هرچند نباید آن را در شمار رسانه‌های مستقر در داخل افغانستان قرار داد.

یکی از نکات مهم این بررسی، تفاوت میان آن چیزی است که امکان انتشار دارد و آنچه واقعاً در جامعه اتفاق می‌افتد. خبرنگاران در شرایطی فعالیت می‌کنند که فشار، تهدید، محدودیت دسترسی به اطلاعات و خطر بازداشت می‌تواند بر انتخاب موضوع و نحوه انتشار خبر تأثیر بگذارد.

همچنین در برخی گزارش‌های سیاسی و اقتصادی، اظهارات مقام‌ها و آمارهای رسمی بیشتر از تجربه مستقیم شهروندان دیده می‌شود. درحالی‌که روایت زنان محروم از کار و تحصیل، خانواده‌های فقیر، کارگران بیکار، دانشجویان، خبرنگاران و صاحبان زمین باید بخش جدایی‌ناپذیر پوشش خبری باشد.

نتیجه‌گیری؛ واقعیت افغانستان را نمی‌توان با روایت رسمی توضیح داد

مجموعه رویدادهای بررسی‌شده تصویری از جامعه‌ای ارائه می‌کند که در آن تحولات سیاسی و اقتصادی، محدودیت‌های اجتماعی و حقوقی و بحران‌های انسانی به یکدیگر پیوند خورده‌اند. تنش طالبان و پاکستان، تلاش برای گسترش روابط اقتصادی با کشورهای منطقه، محرومیت زنان از آموزش، محدودیت فعالیت رسانه‌ها و نگرانی شهروندان درباره امنیت مالکیت، هرکدام بخشی از واقعیت امروز افغانستان را نشان می‌دهند.

طالبان از ثبات، توسعه اقتصادی و گسترش روابط منطقه‌ای سخن می‌گویند؛ اما معیار واقعی ارزیابی عملکرد هر ساختار سیاسی، نه تعداد سفرهای دیپلماتیک و توافق‌های اقتصادی، بلکه تأثیر آن بر زندگی مردم است. آیا این روابط به کاهش فقر و بیکاری انجامیده‌اند؟ آیا شهروندان از امنیت حقوقی و اقتصادی برخوردارند؟ آیا دختران می‌توانند به مدرسه و دانشگاه بازگردند؟ آیا خبرنگاران امکان دارند بدون ترس از تهدید و بازداشت، درباره عملکرد صاحبان قدرت گزارش تهیه کنند؟

نمی‌توان تمام مشکلات افغانستان را به تحریم‌ها، عوامل خارجی یا میراث گذشته نسبت داد. این عوامل در وضعیت کشور تأثیر دارند، اما سیاست‌های داخلی طالبان، به‌ویژه محروم‌کردن زنان از آموزش و کار، محدودکردن آزادی‌های مدنی و تضعیف نهادهای مستقل، بخش مهمی از واقعیت امروز را تشکیل می‌دهند. نادیده‌گرفتن این مسئولیت‌ها، تحلیل را از واقعیت دور می‌کند.

از سوی دیگر، وضعیت رسانه‌های داخل افغانستان نیز بخشی از همین بحران است. رسانه‌ای که زیر فشار فعالیت می‌کند، ممکن است نتواند همه واقعیت‌ها را با آزادی و جزئیات لازم بازتاب دهد. با این حال، اهمیت کار رسانه‌ای دقیقاً در همین شرایط آشکار می‌شود؛ زمانی که خبرنگار باید میان روایت رسمی و واقعیت میدانی فاصله بگذارد، ادعاها را بررسی کند و صدای کسانی باشد که امکان بیان آزادانه مشکلات خود را ندارند.

در نهایت، توسعه بدون آزادی، ثبات بدون عدالت و اقتصاد بدون مشارکت برابر شهروندان، نمی‌تواند نشانه پیشرفت واقعی باشد. افغانستان زمانی می‌تواند به سوی آینده‌ای باثبات و توسعه‌یافته حرکت کند که آموزش، کار، آزادی بیان، امنیت مالکیت و حقوق برابر برای همه شهروندان تضمین شود.

آنچه مردم افغانستان نیاز دارند، نه روایت‌های تبلیغاتی و ستایش صاحبان قدرت، بلکه پاسخ‌گویی، عدالت و امکان زندگی با کرامت است. رسانه‌ها نیز باید به‌جای بازتاب یک‌طرفه مواضع قدرت، واقعیت را همان‌گونه که هست بازتاب دهند؛ زیرا سکوت در برابر رنج مردم، تنها یک خلأ رسانه‌ای نیست، بلکه می‌تواند به عادی‌شدن بی‌عدالتی و فراموش‌شدن حقوق شهروندان بینجامد.

📢 وقتی صدای افغانستان خاموش شود، تاریخ خاموش می‌ماند…

خبرگزاری شانا؛ صدای افغانستان

ما را دنبال کنید:

هم‌رسانی این خبر: تلگرام واتس‌اپ فیسبوک ایکس
این مطلب را می‌پسندید؟ با پسند شما در «انتخاب مخاطبان» دیده می‌شود.
خبرها را زودتر از همه در تلگرام بخوانیدکانال رسمی خبرگزاری شانا؛ خبر فوری، گزارش و روایت مردمعضویت در کانال