زنان افغانستان پشت صنف خیاطی مخفیانه درس می‌خوانند

گزارش | بر پایه گزارش کریسچن ساینس مانیتور | سه‌شنبه، ۵ عقرب ۱۴۰۵

روی تابلو نوشته شده «آموزش خیاطی». داخل زیرزمین، یازده دختر دور معلم ریاضی نشسته‌اند و فیزیک می‌خوانند. سوزن و پارچه هم روی میز است؛ نه برای دوختن، برای روزی که ماموران امر به معروف در بزنند.

پنج سال است که طالبان دختران بالاتر از صنف ششم را از مکتب بیرون کرده‌اند. گزارش تازه یونسکو و یونیسف که سه‌شنبه، ۲۸ میزان، منتشر شد، شمار این دختران را بیش از دو میلیون و ششصد هزار نفر می‌داند. اما کریسچن ساینس مانیتور در گزارشی که پنج‌شنبه، ۱۷ میزان، منتشر کرد، نشان می‌دهد که بسیاری از این دختران درس را رها نکرده‌اند. فقط جای آن عوض شده است.

مانیتور با سه زن حرف زده است؛ یک شاگرد و دو معلم. برای حفظ امنیتشان، نام‌ها عوض شده و نام شهرها نیامده است.

یک تابلو، دو صنف

فضیله پیش از آمدن طالبان معلم ریاضی و از مدیران یک مکتب بود. حالا همان شاگردان سابق به زیرزمین خانه‌اش می‌آیند و انگلیسی، ریاضی، کیمیا و فیزیک می‌خوانند. پولی که می‌گیرد فقط خرج کاغذ و قلم است. او به مانیتور گفته است درس دادن به دختران را حق خودش می‌داند.

رعنا سال آخر مهندسی بود که در دانشگاه به روی زنان بسته شد. او حالا در یک مرکز حرفه‌ای مفت ریاضی درس می‌دهد. در اتاق‌های پشتی همین مرکز، زنان دیگر انگلیسی و کامپیوتر یاد می‌دهند و اگر کسی بپرسد، همه مشغول خیاطی و مهره‌دوزی‌اند.

ارغوان هم یکی از شاگردان این صنف‌هاست. به خانواده‌اش می‌گوید به صنف قرآن می‌رود. او ۲۳ سال دارد و اگر مکتب بسته نمی‌شد، حالا باید درس طب را تمام می‌کرد.

بهای یک درس

این صنف‌ها ارزان تمام نمی‌شوند. صنف قبلی فضیله چهار ماه بیشتر دوام نیاورد. طالبان پیدایش کردند، او را بازجویی کردند و گفتند بار دوم زندان است. یکی از همکارانش به زندان هم رفت و وقتی آزاد شد که موسپیدان محل میانجیگری کردند و او نوشت که دیگر درس نمی‌دهد.

مرکز رعنا هم یک بار با خبرچینی بازرسی شده است. کتاب‌ها و چند کامپیوتر به موقع پنهان شدند و بازرسان جز الگوی خیاطی روی تخته چیزی ندیدند. از آن روز رعنا به همکارانش هم شک دارد و در صنف هیچ حرفی علیه طالبان نمی‌زند؛ چون می‌داند بعضی از شاگردان از خانواده‌هایی‌اند که برای حکومت طالبان کار می‌کنند. این نکته تازه نیست؛ افغانستان اینترنشنال هم این هفته از قول یک امدادگر ایتالیایی نوشت که دختران برخی اعضای طالبان در مکتب مخفی او درس می‌خوانند.

راه مکتب هم خطر دارد. ارغوان با حجاب سیاه، دستکش و نقاب از خانه بیرون می‌شود و یک روز تابستان از گرما از حال رفت و به شفاخانه رسید. رعنا فقط یک قلم و تکه‌ای کاغذ با خود می‌برد که اگر گیر افتاد، چیزی از او پیدا نشود. می‌گوید در راه سرش پایین است، «اما در درونم می‌ترسم».

روزی که فراموش نمی‌شود

ارغوان روز بسته‌شدن مکتب را با همه جزییاتش به یاد دارد. موترهای طالبان جلو دروازه بود، معلم اشکش را از شاگردان پنهان می‌کرد و دخترانی که نمی‌خواستند بروند با چوب بیرون رانده شدند. خودش می‌گوید مثل مراسم خاکسپاری بود.

سال‌های بعد از آن هم آسان نگذشت. ارغوان در خانه ماند، صنف آنلاینی که پیدا کرده بود بعد از هفت ماه تعطیل شد و کارش به افسردگی و داکتر روان کشید. حالا وقتی در زیرزمین سرد پشت میز می‌نشیند، می‌گوید احساس می‌کند دوباره زنده است.

برخورد با طالبان همیشه تلخ تمام نمی‌شود. یک بار ماموران بی‌خبر وارد صنف ارغوان شدند و او فکر کرد کارشان تمام است. اما آنان فقط درباره حجاب، محرم و ازدواج نصیحت کردند و رفتند.

مردم با کدام طرف‌اند؟

طالبان ممنوعیت آموزش دختران را حکم دینی می‌خوانند، اما مردم افغانستان نظر دیگری دارند. مانیتور به نظرسنجی خانه‌به‌خانه نهاد زنان سازمان ملل در سال ۲۰۲۵ اشاره می‌کند که در آن ۹۲ درصد مردم گفته‌اند دختران باید به درس ادامه دهند. در هیچ گروهی، مرد یا زن و شهری یا روستایی، این رقم از ۸۷ درصد پایین‌تر نیامده است.

همین نظرسنجی نشان می‌دهد که دنیای زنان چقدر کوچک شده است. کمتر از نیمی از زنان هر روز از خانه بیرون می‌روند، در حالی که از هر ده مرد تقریبا نه نفر بیرون می‌روند. با این همه، حدود چهل درصد زنان هنوز باور دارند روزی وضع عوض می‌شود.

اگر مکتب‌ها دوباره باز شوند

فضیله این راه را یک بار دیگر هم رفته است. در دوره نخست حکومت طالبان خانواده‌اش به پاکستان رفت و تا سقوط آنان برنگشت. به نوشته مانیتور، بسیاری از مشکلات بعدی افغانستان، از جمله مرگ بالای مادران هنگام زایمان، از همان ممنوعیت آب می‌خورد.

او باور دارد روزی کشور دوباره به داکتر، قاضی و انجنیر زن نیاز پیدا می‌کند و باید از حالا آماده بود. به نظر او، کمک‌ها باید مستقیم به این صنف‌ها برسد، دوره‌های کوتاه و معتبر برای جبران سال‌های ازدست‌رفته ساخته شود و دختران برای بورسیه به خارج بروند، به شرط آنکه برگردند.

طالبان یک بار نسلی از زنان را از مکتب دور کردند و کشور سال‌ها بهایش را پرداخت. این بار زنانی مثل فضیله نمی‌خواهند آن تجربه تکرار شود؛ حتی اگر ناچار باشند فیزیک را زیر نام خیاطی درس بدهند.

نویسنده مطلب

بلخی روزنامه‌نگار، سردبیر، نویسنده

بلخی، نام مستعار وی است؛ روزنامه‌نگار و دانش‌آموخته روابط بین‌الملل که بیش از هجده سال در عرصه رسانه در افغانستان فعالیت داشته است. علاقه به روزنامه‌نگاری و باور به مسئولیت…

ادامه بیوگرافی و مطالب نویسنده ←