بازداشت استاد نویدالله فطرت در هرات؛ فعالان خواستار آزادی فوری

منابع محلی در شهر هرات از بازداشت استاد نویدالله فطرت از سوی نیروهای طالبان خبر می‌دهند. این رویداد در ساعات اخیر واکنش شماری از فعالان مدنی و حقوق بشری را برانگیخته و بار دیگر نگرانی‌ها درباره برخورد طالبان با صداهای منتقد را برجسته کرده است.

تاکنون مقام‌های طالبان درباره این بازداشت به‌گونه رسمی اظهار نظر نکرده‌اند. هیچ اطلاعیه یا تأییدیه‌ای از سوی نهادهای امنیتی یا قضایی این گروه در این باره منتشر نشده است.

زمان دقیق بازداشت، محل نگهداری فعلی آقای فطرت و نهادی که مسئولیت این اقدام را بر عهده داشته، همچنان نامشخص باقی مانده است. این ابهام، الگویی آشناست که در بازداشت‌های مشابه دیگر شهروندان و فعالان در هرات نیز بارها تکرار شده است.

زمینه بازداشت؛ انتقاد از تعصب و بی‌عدالتی

به گفته منابع نزدیک به این ماجرا، استاد نویدالله فطرت پیش از بازداشتش، در اظهاراتی علنی از تعصب، ظلم و وضعیت جاری افغانستان زیر حاکمیت طالبان انتقاد کرده بود.

او در سخنان خود به مسائل اجتماعی، عدالت و شرایط عمومی زندگی مردم در کشور پرداخته و دیدگاه‌های انتقادی خویش را بدون پرده‌پوشی بیان کرده بود. به گفته منابع، لحن او صریح و بدون ملاحظات معمول بود؛ ویژگی‌ای که در فضای کنونی افغانستان کمتر دیده می‌شود.

سخنان او پیش از بازداشتش در میان شماری از شهروندان و فعالان بازتاب گسترده‌ای داشت. برخی آن را نمونه‌ای از شجاعت مدنی در فضایی توصیف کردند که اظهار نظر انتقادی، بهای سنگینی به همراه دارد.

منابع می‌افزایند که بازداشت او احتمالاً با همین مواضع عدالت‌خواهانه و انتقادی ارتباط مستقیم دارد. با این حال، این ارتباط تاکنون از سوی هیچ مرجع رسمی تأیید یا رد نشده است.

نبود شفافیت درباره دلیل بازداشت، محل نگهداری و وضعیت جسمی و روانی او، نگرانی خانواده، همکاران و فعالان مدنی را افزایش داده است. این نگرانی، با توجه به سابقه برخورد طالبان با منتقدان، دور از انتظار نیست.

ویدیوی هشدارآمیز پیش از بازداشت: «شاید این آخرین ویدیوی من باشد»

هم‌زمان، ویدیویی از فردی معرفی‌شده به‌عنوان نویدالله فطرت، استاد دانشگاه، در شبکه‌های اجتماعی منتشر شده است. این ویدیو از طریق صفحه‌ای به نام «بنیاد رحمه للعالمین» به اشتراک گذاشته شده است.

در این ویدیو، فردی که خود را استاد فطرت معرفی می‌کند، از طالبان انتقاد می‌کند. او در بخشی از سخنانش با لحنی نگران‌کننده هشدار می‌دهد: «شاید این آخرین ویدیوی من باشد.»

این جمله، به‌تنهایی، بازتاب‌دهنده سطح خطری است که منتقدان طالبان در افغانستان با آن روبه‌رو هستند؛ خطری که برای بسیاری از آنان، بیان یک دیدگاه می‌تواند به قیمت آزادی یا حتی جان تمام شود.

به گفته ناظران، چنین هشدارهایی در سال‌های اخیر، بارها پیش از بازداشت یا ناپدیدشدن فعالان مدنی در افغانستان شنیده شده است. این الگو، از دید تحلیلگران حقوق بشری، نشانه‌ای از فضای رعب و خودسانسوری‌ای است که طالبان در جامعه افغانستان ایجاد کرده‌اند.

هویت دقیق فرد این ویدیو و ارتباط قطعی آن با خبر بازداشت اخیر، تاکنون از منابع مستقل تأیید نشده است. سرنوشت او پس از انتشار این ویدیو نیز روشن نیست.

فضای اختناق و سرکوب منتقدان در افغانستان

بازداشت استاد فطرت در بستری رخ می‌دهد که نهادهای حقوق بشری بارها آن را «فضای رو به وخامت» برای آزادی بیان در افغانستان توصیف کرده‌اند. از بازگشت طالبان به قدرت در سال ۲۰۲۱، دایره محدودیت‌ها بر رسانه‌ها، فعالان مدنی، زنان و منتقدان به‌طور پیوسته گسترش یافته است.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده، نهادهای حقوق بشری هشدار داده‌اند که مخالفان و منتقدان طالبان در افغانستان با بازداشت خودسرانه، شکنجه، ناپدیدسازی اجباری و در مواردی قتل هدفمند روبه‌رو می‌شوند. چنین خطراتی، بسیاری از فعالان اجتماعی و رسانه‌ای را وادار به سکوت، پنهان‌کاری یا ترک کشور کرده است.

اخیراً نیز طالبان با تصویب قانون «شرطه»، هرگونه تظاهرات را در سراسر افغانستان به‌طور رسمی و قانونی ممنوع اعلام کردند؛ اقدامی که از سوی جنبش‌های مدنی و زنان، نشانه دیگری از تشدید سرکوب صدای معترضان تلقی شد.

بازداشت‌های مشابه اخیر در هرات

بازداشت استاد فطرت، تنها نمونه اخیر از مجموعه‌ای گسترده‌تر از بازداشت‌های مشابه در هرات است. طی هفته‌های گذشته، این ولایت شاهد چند مورد بازداشت بوده که فضای فشار امنیتی بر شهروندان و فعالان را نشان می‌دهد.

در یکی از این موارد، استخبارات طالبان در هرات، غلام‌نبی مدثر، فعال مدنی و استاد دانشگاه را به‌دلیل بازنشر خبرهای مربوط به اعتراض باشندگان منطقه جبرئیل بازداشت و زندانی کرد. یکی از نزدیکان او گفته است که وی بیش از دو هفته در بازداشت به‌سر می‌برد و خانواده‌اش از سرنوشت و وضعیتش اطلاعی ندارند.

در نمونه‌ای دیگر، استخبارات طالبان در هرات دو کارمند سازمان ملل متحد را نیز بازداشت کرد؛ اقدامی که هیأت معاونت سازمان ملل در افغانستان آن را تأیید و از طالبان خواست امتیازات و مصونیت‌های کارمندان این سازمان رعایت شود.

هم‌زمان، گزارش‌هایی نیز از بازداشت گسترده زنان در هرات منتشر شده است. بر اساس این گزارش‌ها، نیروهای امر به معروف طالبان موترهای حامل زنان را متوقف و شماری از آنان را به‌دلیل نوع پوشش‌شان بازداشت کرده‌اند؛ روندی که نشان می‌دهد دامنه بازداشت‌های اخیر در این ولایت، تنها به فعالان مدنی محدود نمانده است.

مجموع این موارد، تصویری از افزایش فشار امنیتی و اطلاعاتی طالبان بر شهروندان، فعالان و کارمندان نهادهای بین‌المللی در هرات طی هفته‌های اخیر ترسیم می‌کند و بازداشت استاد فطرت را باید در همین بستر گسترده‌تر از سرکوب صداهای منتقد و مستقل در نظر گرفت.

واکنش فعالان مدنی

در پی انتشار خبر بازداشت آقای فطرت، شماری از فعالان مدنی و حقوق بشری خواستار آزادی فوری و بدون قیدوشرط او شده‌اند.

آنان از نهادهای حقوق بشری و سازمان‌های بین‌المللی نیز خواسته‌اند وضعیت این استاد را پی‌گیری کنند. این فعالان بر لزوم اقدام فوری برای تأمین آزادی او تأکید کرده‌اند.

به باور این فعالان، بیان دیدگاه و انتقاد مسالمت‌آمیز نباید زمینه بازداشت هیچ شهروندی باشد؛ اصلی که به گفته آنان باید مورد توجه جامعه جهانی نیز قرار گیرد.

بازداشت استاد نویدالله فطرت، صرف‌نظر از ابهاماتی که هنوز درباره جزئیات آن وجود دارد، یک‌بار دیگر پرسش‌های جدی درباره وضعیت آزادی بیان و امنیت منتقدان در افغانستان تحت حاکمیت طالبان را برجسته کرده است.

نبود شفافیت رسمی از سوی طالبان، همراه با سابقه بازداشت‌های مشابه در هرات، این پرونده را به یکی از نمونه‌های تازه در روندی رو به گسترش از محدودسازی صداهای مستقل و منتقد بدل کرده است.

تا زمانی که اطلاعات دقیق‌تری درباره سرنوشت و وضعیت آقای فطرت منتشر نشود، ابهام درباره این پرونده باقی خواهد ماند؛ ابهامی که به گفته فعالان مدنی، خود بخشی از الگوی گسترده‌تر سرکوب و خاموش‌سازی در افغانستان امروز است.