تداوم نگرانی‌ها درباره غصب زمین و کوچ اجباری

در حالی که منازعات بر سر زمین و مالکیت در بخش‌هایی از افغانستان همچنان ادامه دارد، شبکه دیاسپورای هزاره با راه‌اندازی کارزار جهانی «هر روز، یک ساعت برای دادخواهی» خواستار توقف غصب زمین، تخلیه اجباری خانه‌ها و رسیدگی مستقل به پرونده‌های مربوط به باشندگان هزاره شده است. این کارزار در شرایطی آغاز شده که گزارش‌های متعدد از فشار بر خانواده‌های هزاره برای ترک خانه‌ها و زمین‌هایشان، نگرانی‌ها درباره امنیت مالکیت و حق سکونت این گروه را افزایش داده است.

موضوع غصب زمین و کوچ اجباری هزاره‌ها، پدیده‌ای تازه نیست؛ اما پس از بازگشت طالبان به قدرت در افغانستان، پرونده‌های متعددی از اعلام دولتی‌بودن زمین‌های مسکونی، تهدید به تخلیه خانه‌ها و بیرون‌راندن خانواده‌ها از محل زندگی‌شان گزارش شده است. در شماری از این موارد، باشندگان می‌گویند زمین‌ها را از سال‌ها پیش در اختیار داشته‌اند، خانه‌هایشان را با سرمایه شخصی یا قرض ساخته‌اند و اسناد مالکیت در اختیار دارند؛ با این حال، با خطر از دست‌دادن خانه و دارایی خود روبه‌رو شده‌اند.

یکی از برجسته‌ترین این پرونده‌ها به شهرک امید سبز در غرب کابل مربوط می‌شود؛ جایی که طالبان بیش از یک‌هزار و ۵۰۰ جریب زمین را ملکیت دولت اعلام کرده‌اند. باشندگان این شهرک می‌گویند بسیاری از خانه‌ها با هزینه شخصی ساخته یا خریداری شده و مالکان برای اثبات حق مالکیت خود اسناد و مدارک در اختیار دارند. با وجود اعتراض‌های ساکنان، روند پیگیری تخلیه زمین‌ها از سوی نهادهای طالبان ادامه یافته و به نگرانی خانواده‌های ساکن این منطقه دامن زده است.

بر اساس گزارش‌های منتشرشده، در شهرک امید سبز حدود ۱۱ هزار و ۵۰۰ خانواده زندگی می‌کنند؛ جمعیتی که شمار آن‌ها نزدیک به ۸۰ هزار نفر برآورد شده است. اکثریت باشندگان این شهرک هزاره‌اند، اما خانواده‌هایی از دیگر اقوام شیعه نیز در آن زندگی می‌کنند. از همین رو، پیامدهای تصمیم طالبان درباره این زمین‌ها تنها به یک گروه قومی محدود نمی‌شود و امنیت سکونت شمار زیادی از خانواده‌های آسیب‌پذیر را تحت تاثیر قرار می‌دهد.

اعتراض باشندگان شهرک امید سبز تنها بر سر اختلافی اداری درباره اسناد زمین نیست. برای بسیاری از خانواده‌ها، خانه‌های این شهرک حاصل سال‌ها کار، پس‌انداز و پرداخت قرض است و از دست‌دادن آن می‌تواند به معنای از بین‌رفتن تمام دارایی و سرپناه آنان باشد. گزارش‌هایی نیز از فشار بر نمایندگان باشندگان، بازداشت برخی افراد معترض و مطالبه مبالغی از ساکنان منتشر شده است؛ مسایلی که نگرانی‌ها درباره چگونگی رسیدگی به این پرونده را بیشتر کرده است.

پیشینه‌ای فراتر از شهرک امید سبز

پرونده شهرک امید سبز در خلأ شکل نگرفته است. در سال‌های گذشته نیز گزارش‌هایی از بیرون‌راندن اجباری خانواده‌های هزاره از مناطق مختلف افغانستان منتشر شده که نشان می‌دهد منازعات زمین در برخی مناطق، ابعادی فراتر از اختلاف‌های معمول مالکیت پیدا کرده است.

در سال ۲۰۲۱، پس از بازگشت طالبان به قدرت، گزارش‌هایی از اخراج اجباری خانواده‌های هزاره از شماری از روستاهای دایکندی و ارزگان منتشر شد. دیده‌بان حقوق بشر در گزارشی اعلام کرد که دست‌کم دو هزار و ۸۰۰ نفر از ۱۵ روستا در این مناطق مجبور به ترک خانه‌های خود شده‌اند. این رویدادها در شرایطی رخ داد که باشندگان و نهادهای حقوق بشری درباره تهدید، فشار و نبود تضمین‌های لازم برای حفظ مالکیت و بازگشت خانواده‌ها هشدار می‌دادند.

در بامیان نیز گزارش‌هایی از اخراج خانواده‌های هزاره منتشر شده است. دیده‌بان حقوق بشر در سال ۲۰۲۵ از بیرون‌راندن ۲۵ خانواده هزاره از روستای رشک در ولسوالی پنجاب خبر داد. چنین مواردی نشان می‌دهد که نگرانی درباره امنیت زمین و خانه، محدود به یک شهرک یا یک ولایت نیست و خانواده‌هایی در چندین منطقه با خطر ازدست‌دادن محل زندگی خود روبه‌رو بوده‌اند.

در جاغوری غزنی نیز گزارش‌هایی درباره برچیدن بساط دست‌فروشان و حذف دست‌کم ۵۰ تن از کسبه‌کاران هزاره از بازار سنگ‌ماشه منتشر شد. هرچند این مورد از نظر ماهیت با تخلیه خانه‌ها تفاوت دارد، اما در کنار دیگر رویدادها، نگرانی‌هایی را درباره محدودشدن دسترسی باشندگان هزاره به منابع درآمد و فضاهای اقتصادی ایجاد کرده است.

در هرات نیز اعلام دولتی‌بودن زمین‌های شهرک اندیشه از سوی مقام‌های طالبان، نگرانی هزاران تن از باشندگان این منطقه را برانگیخته است. ساکنان این شهرک درباره سرنوشت خانه‌ها و اسناد مالکیت خود ابراز نگرانی کرده‌اند. کنار هم قرارگرفتن این پرونده‌ها در مناطق مختلف، ضرورت بررسی مستقل و شفاف ادعاهای مربوط به زمین و مالکیت را برجسته می‌کند.

طالبان در پاسخ به بخشی از این انتقادها، روند شناسایی و بازپس‌گیری زمین‌های دولتی را اقدامی قانونی معرفی کرده و اتهام تبعیض قومی را رد کرده‌اند. با این حال، صرف اعلام دولتی‌بودن زمین‌ها نمی‌تواند جایگزین بررسی شفاف اسناد، رسیدگی بی‌طرفانه به اعتراض مالکان و فراهم‌کردن فرصت دفاع از حقوق آنان شود. نبود اطمینان از استقلال روند رسیدگی و گزارش‌های مربوط به فشار بر باشندگان، پرسش‌های جدی درباره نحوه اجرای این تصمیم‌ها ایجاد کرده است.

کارزار جهانی برای دادخواهی

در چنین شرایطی، شبکه دیاسپورای هزاره کارزار «هر روز، یک ساعت برای دادخواهی» را با هدف جلب توجه جامعه جهانی به پرونده‌های غصب زمین و کوچ اجباری راه‌اندازی کرده است. برگزارکنندگان این کارزار از مردم، فعالان حقوق بشر، نهادهای مدنی و چهره‌های سیاسی و فرهنگی خواسته‌اند که برای توقف این روند و حمایت از خانواده‌های آسیب‌دیده اقدام کنند.

این کارزار خواستار توقف فوری غصب زمین، مصادره املاک، تهدید باشندگان و کوچ اجباری خانواده‌ها شده است. برگزارکنندگان همچنین بر بررسی مستقل و بی‌طرفانه ادعاهای مربوط به مالکیت زمین، فراهم‌کردن فرصت برابر برای دفاع از حقوق ساکنان و جلوگیری از هرگونه تخلیه تا زمان روشن‌شدن وضعیت حقوقی املاک تاکید کرده‌اند.

از دیگر خواسته‌های این کارزار، نظارت سازمان ملل متحد بر پرونده‌های مربوط به زمین و انتشار گزارش‌های عمومی درباره وضعیت خانواده‌های آسیب‌دیده است. برگزارکنندگان از دفتر هیات معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان، دفتر کمیساریای عالی حقوق بشر و گزارشگر ویژه سازمان ملل درباره وضعیت حقوق بشر در افغانستان خواسته‌اند که این موارد را بررسی و پیگیری کنند.

این کارزار همچنین دولت‌ها و نهادهای بین‌المللی، از جمله کانادا، ایالات متحده، بریتانیا، آلمان، فرانسه، اسپانیا و اتحادیه اروپا را مخاطب قرار داده و خواستار استفاده از ظرفیت‌های دیپلماتیک برای توقف اخراج اجباری خانواده‌ها و پاسخ‌گوکردن عاملان نقض حقوق آنان شده است. حمایت سازمان‌های حقوق بشری و نهادهای مدنی از مستندسازی این پرونده‌ها نیز از محورهای مورد تاکید برگزارکنندگان است.

شبکه دیاسپورای هزاره از شهروندان و فعالان خواسته است اطلاعات و اسناد مربوط به موارد غصب زمین، تهدید و کوچ اجباری را به‌گونه مستند منتشر کنند؛ با این تاکید که هویت و امنیت قربانیان و خانواده‌های آسیب‌دیده باید محفوظ بماند. این کارزار تلاش دارد با تبدیل موارد پراکنده به یک مطالبه عمومی و مستند، توجه نهادهای بین‌المللی را به وضعیت باشندگان مناطق آسیب‌دیده جلب کند.

ضرورت رسیدگی مستقل و پاسخ‌گویی

مساله اصلی در این پرونده‌ها تنها اختلاف بر سر مالکیت زمین نیست؛ بلکه حق برخورداری از سرپناه، امنیت زندگی و دسترسی برابر به عدالت نیز مطرح است. هنگامی که خانواده‌ها با خطر تخلیه خانه‌های خود روبه‌رو می‌شوند و امکان دفاع موثر از اسناد و حقوقشان را ندارند، پیامدهای تصمیم‌های اداری می‌تواند به بی‌خانمانی، فقر و جابه‌جایی اجباری جمعیت منجر شود.

تکرار گزارش‌های مربوط به اخراج خانواده‌های هزاره در دایکندی، ارزگان و بامیان، در کنار نگرانی‌های باشندگان شهرک‌های امید سبز و اندیشه هرات، ضرورت بررسی مستقل این پرونده‌ها را دوچندان می‌کند. طالبان نمی‌توانند با استناد کلی به دولتی‌بودن زمین‌ها، از پاسخ‌گویی درباره روند شناسایی املاک، اعتبار اسناد مالکیت و نحوه برخورد با معترضان چشم‌پوشی کنند.

اگر ادعای دولتی‌بودن زمین‌ها مبنای اقدام قرار می‌گیرد، باید اسناد و دلایل آن به‌صورت شفاف بررسی شود و مالکان نیز فرصت واقعی و برابر برای دفاع از حقوق خود داشته باشند. در غیر این صورت، روند بازپس‌گیری زمین‌ها می‌تواند به ابزاری برای سلب مالکیت و جابه‌جایی اجباری خانواده‌ها تبدیل شود؛ وضعیتی که مسئولیت مستقیم آن متوجه نهادهای تصمیم‌گیر و مجری خواهد بود.

کارزار جهانی شبکه دیاسپورای هزاره اکنون می‌کوشد این پرونده‌ها را از سطح اعتراض‌های محلی فراتر ببرد و به مطالبه‌ای بین‌المللی برای توقف کوچ اجباری و تضمین حق مالکیت تبدیل کند. میزان اثرگذاری این تلاش، به واکنش نهادهای بین‌المللی و همچنین پاسخ‌گویی طالبان در برابر ادعاها و شواهد مطرح‌شده بستگی دارد؛ اما آنچه روشن است، این‌که بدون رسیدگی مستقل و تضمین حقوق باشندگان، نگرانی خانواده‌ها درباره از دست‌دادن خانه و زمین همچنان پابرجا خواهد ماند.

نویسنده مطلب

بلخی روزنامه‌نگار، سردبیر، نویسنده

بلخی، نام مستعار وی است؛ روزنامه‌نگار و دانش‌آموخته روابط بین‌الملل که بیش از هجده سال در عرصه رسانه در افغانستان فعالیت داشته است. علاقه به روزنامه‌نگاری و باور به مسئولیت…

ادامه بیوگرافی و مطالب نویسنده ←