بحران دین یا بحران در مبانی شناخت دینی؟

آیا آنچه بحران دین نامیده می‌شود، به خود دین بازمی‌گردد یا به مبانی شناخت دینی، تفسیرهای انسانی و شیوه عرضه پاسخ‌های دینی؟ یادداشتی از سعید موسوی.

بحث از بحران دین، پیش از هر چیز به یک پرسش بنیادین نیاز دارد: آیا آنچه امروز با عنوان بحران دین شناخته می‌شود، به خود دین بازمی‌گردد یا به انسان‌هایی که مأمور فهم، تفسیر و عرضه آن‌اند؟ خلط این دو ساحت، می‌تواند ما را از تشخیص ریشه مسئله دور کند. اگر انسان‌ها از صداقت فاصله بگیرند، صداقت به بحران نمی‌افتد؛ همان‌گونه که ارزش یک حقیقت را نمی‌توان با میزان وفاداری پیروان آن سنجید.

از بحران عرضه دین تا بحران خود دین

محمد مجتهد شبستری از ناتوانی عالمان دین در عرضه درست اسلام و سرگردانی مسلمانان در جهان جدید سخن گفته است. بخشی از این دغدغه‌ها، به‌ویژه تأکید بر تمایز میان دین و معرفت دینی، شایسته تأمل و بررسی است؛ اما دشواری فهم دین یا ناکامی در عرضه آن، به‌خودی‌خود و بی‌واسطه به معنای بحران در خود دین نیست. پیش از هر داوری، باید روشن کنیم که معرفت دینی بر چه مبانی‌ای استوار است و از چه افقی به جهان می‌نگرد.

این تمایز، صرفاً بازی با واژه‌ها نیست؛ مرز میان حقیقتی است که دین مدعی بیان آن است و فهم انسانی‌ای که همواره در معرض خطا، محدودیت و بازنگری قرار دارد. اگر این دو را یکی بگیریم، خطای مفسر را به حساب متن می‌گذاریم و ناکامی عرضه‌کننده را شکست حقیقت می‌پنداریم.

غیب؛ نقطه آغاز جهان‌بینی اسلامی

نقطه آغاز بحث، پذیرش غیب است. در جهان‌بینی اسلامی، غیب موضوعی حاشیه‌ای یا افزوده‌ای قابل حذف نیست؛ یکی از بنیادی‌ترین مبانی شناخت دینی است. قرآن در نخستین توصیف خود از اهل هدایت می‌فرماید: «الَّذِینَ یُؤْمِنُونَ بِالْغَیْبِ وَیُقِیمُونَ الصَّلَاهَ وَمِمَّا رَزَقْنَاهُمْ یُنْفِقُونَ» (بقره، ۳). ایمان به غیب پیش از برپاداشتن نماز و انفاق آمده است؛ زیرا ورود به جهان‌بینی اسلامی با پذیرش حقیقتی فراتر از قلمرو محسوسات آغاز می‌شود.

در اینجا باید صریح بود: کسی که اصل غیب را از بنیاد نمی‌پذیرد، هنوز مبانی شناخت اسلامی را نپذیرفته است. هر انسانی آزاد است راه دیگری برای شناخت، تفسیر جهان و جست‌وجوی هدایت برگزیند؛ اما نمی‌توان دروازه غیب را از ابتدا بست و سپس از اسلام خواست بر پایه همان مبنایی پاسخ دهد که پیشاپیش حذف شده است. انکار یکی از ارکان یک دستگاه معرفتی و سپس متهم کردن آن دستگاه به ناتوانی در پاسخ‌گویی بر اساس همان رکن انکارشده، داوری منصفانه‌ای نیست.

ایمان به غیب، پایان پرسشگری نیست

با این همه، پذیرش غیب را نباید با قبول بی‌چون‌وچرای هر برداشت، تفسیر یا ادعایی که به نام دین مطرح می‌شود، یکسان گرفت. میان ایمان به اصل غیب و پذیرش سخنان کسانی که خود را سخنگوی دین می‌دانند، فاصله‌ای اساسی وجود دارد. اصل غیب، نقطه عزیمت تحقیق دینی است؛ اما ادعاهای انسانی، همواره باید در معرض پرسش، استدلال، سنجش و نقد قرار گیرند.

ایمان به غیب پایان تحقیق نیست؛ بلیت ورود به سفر معرفت دینی است. داشتن بلیت به معنای شناخت همه راه‌ها، مقصدها و پیچ‌وخم‌های مسیر نیست؛ اما بدون پذیرفتن مبانی این سفر، نمی‌توان انتظار داشت به افقی رسید که آن مبانی برای گشودنش ضروری‌اند. ایمان، جای تحقیق را نمی‌گیرد؛ امکان و جهت آن را فراهم می‌کند.

عقل، محدودیت انسان و افق حقیقت

قرآن نه‌تنها عقل را تعطیل نمی‌کند، بلکه بارها انسان را به اندیشیدن، تعقل و تدبر فرامی‌خواند. عقل چراغ راه شناخت است؛ با این حال، محدودیت ابزار شناخت انسانی را نباید با محدودیت حقیقت یکی گرفت. قرآن می‌فرماید: «وَلَا یُحِیطُونَ بِشَیْءٍ مِنْ عِلْمِهِ إِلَّا بِمَا شَاءَ» (بقره، ۲۵۵)؛ انسان جز به آن اندازه که خدا بخواهد، بر چیزی از علم او احاطه نمی‌یابد.

بر این اساس، اگر کسی پیشاپیش امکان وجود حقیقت غیبی را نفی کند، خود بخشی از افق پاسخ‌گویی به پرسش‌های بنیادینش را می‌بندد. عقل می‌تواند پرسش طرح کند، استدلال بیاورد، تناقض‌ها را آشکار سازد و راه را از بیراهه بازشناسد؛ اما ایمان به غیب افقی را پیش روی انسان می‌گشاید که شناخت صرفاً حسی، به‌تنهایی، به آن دسترسی ندارد.

از این منظر، ایمان به غیب دعوتی به شکاکیتِ بازدارنده و توقف در تردید نیست؛ دعوتی است به حرکت از باور به شناخت، از شناخت به تزکیه و از تزکیه به کمال و شهود. شک می‌تواند منزلگاهی در مسیر جست‌وجو باشد، اما نباید آن را مقصد نهایی شناخت پنداشت. ایمان نیز نباید جانشین تحقیق شود؛ باید افق، زمینه و جهت حرکت آن را روشن سازد.

تحقیق در دین و تحقیق درباره دین

تمایز دیگری نیز در این بحث اهمیت دارد: تفاوت میان تحقیق در چارچوب دین و تحقیق درباره دین. کسی که درباره اسلام پژوهش می‌کند، می‌تواند از بیرون و با روش‌های تاریخی، اجتماعی، فلسفی یا انسان‌شناختی به مطالعه آن بپردازد. چنین پژوهشی می‌تواند ارزشمند و روشنگر باشد؛ اما با قرار گرفتن در مسیر هدایت اسلامی و پذیرفتن مبانی درونی آن، یکسان نیست.

شناخت نقشه یک باغ با قدم زدن در باغ تفاوت دارد. ممکن است کسی از بیرون، نقشه و ساختار باغ را با دقت مطالعه کند و همین شناخت او را به ورود ترغیب کند؛ اما دانستن درباره باغ، عین تجربه حضور در آن نیست. به همین قیاس، مطالعه بیرونی دین را نباید با تجربه و شناختی که از درون مبانی آن حاصل می‌شود، خلط کرد.

خطای انسان، شکست نهاد و حقیقت دین

شکست یک حکومت یا ناکامی یک طرح اجتماعی که به نام دین عرضه شده است، لزوماً شکست خود دین نیست؛ همان‌گونه که ناکامی یک نظام آموزشی، به‌تنهایی بطلان علم را ثابت نمی‌کند. اگر عالمی در تفسیر خطا کند، باید خطای او را با دلیل نقد کرد؛ اگر نهادی به نام دین پاسخی نادرست بدهد، باید مسئولیت آن پاسخ را بپذیرد. اما پاسخ یک انسان را نباید با حقیقت دین یکی گرفت.

بحران هنگامی عمیق‌تر می‌شود که مرز میان قرآن، روایت، استنباط عالمان و برداشت شخصی گویندگان از میان برود؛ زمانی که تفسیر انسانی جای حقیقت دین بنشیند و سخن یک مفسر، بی‌آنکه امکان نقد داشته باشد، هم‌سنگ متن مقدس تلقی شود. در چنین وضعی، نه‌تنها فهم دین آسیب می‌بیند، بلکه امکان گفت‌وگوی نقادانه و اصلاح خطاها نیز از میان می‌رود.

دین، دعوت به هدایت است نه معامله برای رضایت همگان

دین دکان نیست که برای حفظ مشتری ناچار باشد از مبانی خود دست بکشد. دین، دعوتی برای هدایت انسان است، نه معامله‌ای برای جلب رضایت همگان. قرآن می‌فرماید: «وَقُلِ الْحَقُّ مِنْ رَبِّکُمْ فَمَنْ شَاءَ فَلْیُؤْمِنْ وَمَنْ شَاءَ فَلْیَکْفُرْ» (کهف، ۲۹). انتخاب ایمان یا نپذیرفتن آن در اختیار انسان است؛ اما اختیار انسان، مبانی و مدعای دین را دگرگون نمی‌کند.

بحران در کجاست؟

بنابراین، آنچه امروز در بسیاری از موارد بحران دین نامیده می‌شود، در واقع می‌تواند بحران در مبانی شناخت دینی، بحران در تفسیرهای انسانی و بحران در شیوه عرضه پاسخ‌های دینی باشد. نمی‌توان غیب را از ابتدا انکار کرد، سپس از اسلام انتظار پاسخ داشت و در نهایت، بی‌پاسخ ماندن پرسش‌ها را به حساب ناتوانی دین گذاشت.

دین برای اثبات حقیقت خود محتاج پیرو نیست؛ اما انسان برای پیمودن مسیر هدایت، ناگزیر است مبانی آن مسیر را بپذیرد. اگر کسی این راه را نمی‌پذیرد، آزاد است راه دیگری برگزیند؛ ولی اگر خواهان شناخت و هدایت اسلامی است، باید نخست دروازه غیب را بگشاید و سپس با چراغ عقل، تحقیق و تفکر در این مسیر گام بردارد.

بحران همیشه در مقصد نیست؛ گاهی مسافر، پیش از آغاز حرکت، نقشه راه را کنار گذاشته است.

📢 وقتی صدای افغانستان خاموش شود، تاریخ خاموش می‌ماند…

خبرگزاری شانا؛ صدای افغانستان

ما را دنبال کنید:

نویسنده مطلب
سعید موسوی
سعید موسوی پژوهشگر، نویسنده

سعید موسوی نویسنده و پژوهشگر مستقل در حوزه‌های فلسفه، جامعه، فرهنگ، زبان و دین است. او با نگاهی تحلیلی و میان‌رشته‌ای، مسائل بنیادین انسان‌شناسی و اخلاق را از دریچه فلسفه،…

ادامه بیوگرافی و مطالب نویسنده
هم‌رسانی این خبر: تلگرام واتس‌اپ فیسبوک ایکس
این مطلب را می‌پسندید؟ با پسند شما در «انتخاب مخاطبان» دیده می‌شود.
خبرها را زودتر از همه در تلگرام بخوانیدکانال رسمی خبرگزاری شانا؛ خبر فوری، گزارش و روایت مردمعضویت در کانال