ابهام درباره اعترافات منتشرشده از سوی طالبان

بازداشت الله‌داد فدایی، فرمانده پیشین پلیس افغانستان، از سوی طالبان و انتشار ویدیویی از اظهارات منتسب به او، نگرانی‌ها درباره سرنوشت نظامیان پیشین و احتمال اعتراف‌گیری تحت فشار را افزایش داده است.

جبهه متحد افغانستان روز دوشنبه، ۱۸ عقرب، بازداشت فدایی را تأیید کرد و او را یکی از فرماندهان توانمند و مورد اعتماد خود خواند. این جبهه اعلام کرد که فدایی به اهداف آن متعهد بوده و برای مبارزه علیه طالبان آمادگی داشته است.

با این حال، جبهه متحد تأکید کرده است که فدایی پیش از بازداشت، هیچ عملیات نظامی را به نمایندگی از این جبهه در داخل افغانستان انجام نداده بود. این گروه بازداشت او را رویدادی دردناک دانسته و گفته است که چنین اتفاقی اراده اعضایش را تضعیف نخواهد کرد.

این جبهه درباره زمان و چگونگی بازداشت فدایی جزئیاتی ارائه نکرده است. افغانستان اینترنشنال پیش‌تر، به نقل از منابع آگاه و بستگان او، گزارش داده بود که مأموران استخبارات طالبان او را در کابل بازداشت و به مکانی نامعلوم منتقل کرده‌اند. بستگان فدایی نیز از محل نگهداری و وضعیت او اطلاعی نداشتند.

ویدیوی اعترافات؛ روایت رسانه وابسته به استخبارات طالبان

هم‌زمان با تأیید بازداشت فدایی، رسانه «صدای هندوکش» که به استخبارات طالبان وابسته دانسته می‌شود، ویدیویی از اظهارات او منتشر کرد.

فدایی در این ویدیو درباره ارتباط خود با سمیع سادات، رهبر جبهه متحد افغانستان، و برنامه‌ریزی حملاتی علیه طالبان در ولایت‌های نورستان و لغمان صحبت می‌کند. او مدعی است که سادات پس از بازگشتش از ایران با او تماس گرفته و خواستار فرماندهی این حملات شده بود.

او همچنین می‌گوید که پیش از اجرای این برنامه‌ها، جنگجویان طالبان او را بازداشت کردند. فدایی در بخش دیگری از ویدیو از فعالیت‌های گذشته خود ابراز پشیمانی می‌کند، از رهبران طالبان درخواست بخشش دارد و می‌گوید که کسی نباید علیه این گروه مبارزه کند.

او مدعی است که به دعوت کمیسیون تماس طالبان از ایران به افغانستان بازگشته و پس از ورود، کارت مصونیت دریافت کرده بود.

با این حال، زمان و مکان ضبط ویدیو و شرایط بازجویی فدایی روشن نیست. مشخص نیست که او هنگام ضبط به وکیل دسترسی داشته یا امکان ارتباط آزادانه با خانواده‌اش برای او فراهم بوده است. همچنین داوطلبانه‌بودن اظهارات او مستقلاً تأیید نشده است.

اعترافات تصویری؛ سابقه‌ای نگران‌کننده

انتشار ویدیوی فدایی در حالی صورت می‌گیرد که رسانه‌های وابسته به طالبان پیش‌تر نیز اعترافات تصویری شماری از بازداشت‌شدگان را منتشر کرده‌اند. در این ویدیوها، افراد از فعالیت‌های خود ابراز پشیمانی می‌کنند، اتهام‌های مطرح‌شده علیه خود را می‌پذیرند یا از مقام‌های طالبان درخواست بخشش دارند.

یکی از نمونه‌های شناخته‌شده، پرونده مهدی انصاری، خبرنگار خبرگزاری افغان، است. گزارشگران بدون مرز اعلام کرد که پس از بازداشت انصاری به اتهام تبلیغات ضدطالبان، ویدیویی از اعترافات او در صفحه فیس‌بوک «صدای هندوکش» منتشر شد. این سازمان انتشار چنین ویدیوهایی را روشی برای ارعاب و تحقیر خبرنگاران دانست. انصاری در مارس ۲۰۲۶، پس از نزدیک به ۱۸ ماه بازداشت، آزاد شد.

گزارش پژوهشی «صدای بازداشت‌شدگان» در سال ۲۰۲۵ نیز به نقل از شماری از بازداشت‌شدگان در مراکز استخبارات طالبان، از فشار برای ضبط اعترافات تصویری خبر داده است. برخی از مصاحبه‌شوندگان گفته‌اند که متن‌های از پیش آماده‌شده در اختیارشان قرار می‌گرفت و از آنان خواسته می‌شد آن را مقابل دوربین بخوانند.

گزارش سازمان رواداری درباره شکنجه و بدرفتاری با بازداشت‌شدگان نیز مواردی از بازداشت خودسرانه، شکنجه، محرومیت از دسترسی به وکیل و استفاده از فشار برای گرفتن اعتراف را مستند کرده است.

این گزارش‌ها ثابت نمی‌کنند که اظهارات فدایی نیز تحت شکنجه یا اجبار گرفته شده است؛ اما با توجه به سابقه مستند موارد مشابه، تردید درباره داوطلبانه‌بودن اعترافات او را به مسئله‌ای جدی تبدیل می‌کنند.

ویدیو چه پیامی منتقل می‌کند؟

در پرونده‌های امنیتی، یک اعتراف تصویری به‌تنهایی برای اثبات اتهام کافی نیست. اعتبار چنین اظهاراتی به شرایط بازجویی، امکان دسترسی فرد به وکیل، نبود فشار و امکان بررسی مستقل ادعاها بستگی دارد.

در ویدیوی فدایی، او علاوه بر صحبت درباره اتهام‌های امنیتی، از گذشته خود ابراز پشیمانی می‌کند، از رهبران طالبان درخواست بخشش دارد و از تأمین امنیت در افغانستان سخن می‌گوید. کنار هم قرارگرفتن این مضامین، به ویدیو کارکردی فراتر از اطلاع‌رسانی درباره یک پرونده امنیتی می‌دهد.

انتشار چنین ویدیوهایی می‌تواند هم‌زمان چند پیام تبلیغاتی داشته باشد: نمایش قدرت نهادهای امنیتی طالبان، معرفی بازداشت‌شده به‌عنوان فردی مرتبط با مخالفان مسلح و ایجاد فضای بازدارندگی در میان مخالفان این گروه.

سابقه فدایی و نگرانی درباره نظامیان پیشین

الله‌داد فدایی در دوره جمهوری فرمانده پلیس ولایت‌های میدان‌وردک، لغمان، نیمروز و بغلان بود. او پس از بازگشت طالبان به قدرت در اوت ۲۰۲۱ به ایران رفت و به گفته خودش، با دعوت کمیسیون تماس طالبان به افغانستان بازگشت.

بازداشت او در حالی صورت گرفته است که طالبان پس از تسلط بر افغانستان، عفو عمومی مقام‌ها و نظامیان حکومت پیشین را اعلام کرده بودند. با این حال، گزارش‌های حقوق بشری نشان می‌دهد که این اعلام عفو نتوانسته نگرانی‌ها درباره امنیت نظامیان سابق را برطرف کند.

هیئت معاونت سازمان ملل متحد در افغانستان، یوناما، در گزارشی که در اوت ۲۰۲۳ منتشر کرد، دست‌کم ۸۰۰ مورد نقض حقوق بشر علیه مقام‌های حکومت پیشین و اعضای نیروهای امنیتی سابق را در فاصله اوت ۲۰۲۱ تا ژوئن ۲۰۲۳ ثبت کرده بود. این موارد شامل قتل‌های فراقضایی، بازداشت خودسرانه، شکنجه و بدرفتاری بود.

این آمار به پرونده فدایی ارتباط مستقیم ندارد، اما نشان‌دهنده سابقه‌ای است که بررسی مستقل بازداشت او را ضروری می‌کند.

پرسش‌های بی‌پاسخ درباره سرنوشت فدایی

طالبان تاکنون توضیح رسمی و جامعی درباره مبنای حقوقی بازداشت فدایی، محل نگهداری و وضعیت پرونده او ارائه نکرده‌اند. انتشار ویدیو از سوی رسانه وابسته به استخبارات طالبان نیز جایگزین اطلاع‌رسانی رسمی درباره اتهام‌ها و روند قضایی نمی‌شود.

هنوز روشن نیست فدایی دقیقاً چه زمانی بازداشت شده، در کجا نگهداری می‌شود، آیا اتهام رسمی علیه او ثبت شده و آیا به خانواده و وکیل دسترسی دارد.

هر فرد بازداشت‌شده، صرف‌نظر از پیشینه سیاسی و نظامی خود، از حق برخورداری از دادرسی عادلانه و مصونیت در برابر شکنجه و بدرفتاری برخوردار است. در پرونده فدایی نیز پیش از هرگونه قضاوت درباره اظهارات منتشرشده، باید امکان بررسی مستقل شرایط بازداشت و بازجویی او فراهم شود.

در حال حاضر، مهم‌ترین مسئله نه اعترافات منتشرشده در یک رسانه وابسته به استخبارات طالبان، بلکه سرنوشت نامعلوم فدایی و پاسخ‌گویی طالبان درباره حقوق و وضعیت او است.