افغانستان در محاصره بحران؛ هشدار تازه سازمان ملل

بیش از پنج سال پس از بازگشت گروه طالبان به قدرت، افغانستان با مجموعه‌ای از بحران‌های هم‌زمان روبه‌رو است؛ از محرومیت زنان و دختران از حقوق اساسی گرفته تا فقر، بازگشت اجباری مهاجران، کاهش کمک‌های بشردوستانه و تهدید فروپاشی بخشی از خدمات درمانی.

برونو لومارکیس، معاون نماینده ویژه دبیرکل سازمان ملل متحد در افغانستان و هماهنگ‌کننده امور بشردوستانه این سازمان، وضعیت کنونی را «دوراهی دشوار» توصیف کرده و هشدار داده است که ثبات نسبی امنیتی، در سایه اقتصاد شکننده، محدودیت‌های گسترده حقوقی و نیازهای فزاینده انسانی قرار گرفته است.

محرومیت میلیون‌ها دختر از آموزش

یکی از مهم‌ترین محورهای نگرانی سازمان ملل، ادامه محدودیت‌های طالبان علیه زنان و دختران است؛ محدودیت‌هایی که دسترسی آنان به آموزش، اشتغال و حضور در زندگی عمومی را به‌شدت کاهش داده است.

بر اساس این گزارش، از سال ۲۰۲۱ تاکنون بیش از ۲.۶ میلیون دختر از آموزش متوسطه محروم شده‌اند و شمار دختران دانشجو در دانشگاه‌ها به صفر رسیده است.

لومارکیس محرومیت دختران از آموزش را یکی از حساس‌ترین چالش‌های آموزشی جهان دانسته است. این وضعیت در حالی ادامه دارد که بحران اقتصادی، حتی خانواده‌های بیشتری را از فرستادن پسرانشان به مدرسه و دانشگاه بازمی‌دارد.

او در پاسخ به پرسشی درباره توجیه طالبان برای محدودیت‌های اعمال‌شده علیه زنان و دختران، ترکیبی از افراط‌گرایی مذهبی و سنت‌های تاریخی کنترل و تبعیض را از عوامل این سیاست‌ها دانسته است.

گزارش همچنین یادآوری می‌کند که از سپتامبر ۲۰۲۵، ورود کارمندان زن افغانستانی سازمان ملل به دفاتر این سازمان در سراسر افغانستان ممنوع شده و این محدودیت همچنان ادامه دارد.

بازگشت اجباری ۶.۷ میلیون نفر

بازگشت گسترده شهروندان افغانستان از کشورهای همسایه، فشار مضاعفی بر خدمات عمومی و امکانات محدود این کشور وارد کرده است.

به گفته مقام سازمان ملل، از سال ۲۰۲۰ تاکنون حدود ۶.۷ میلیون نفر به افغانستان بازگشته‌اند؛ بسیاری از آنان به اجبار از کشورهایی اخراج شده‌اند که در آن زندگی می‌کردند. بخش بزرگی از این افراد از ایران و پاکستان بازگردانده شده‌اند.

در میان بازگشت‌کنندگان، افرادی نیز هستند که هرگز در افغانستان زندگی نکرده‌اند. لومارکیس به نمونه پدری ۴۵ ساله اشاره کرده که در خارج از افغانستان متولد شده، اما همراه فرزندانش به روستای اجدادی خود بازگشته است.

او تأکید کرده است که این افراد به اسناد هویتی و قانونی، حمایت‌های حفاظتی و مهم‌تر از همه فرصت‌های شغلی نیاز دارند.

بازگشت گسترده مهاجران در شرایطی صورت می‌گیرد که اقتصاد افغانستان توان جذب این جمعیت را ندارد و بسیاری از خانواده‌ها با بیکاری، فقر و کمبود سرپناه و خدمات اولیه روبه‌رو هستند.

افزایش دوباره کشت خشخاش؛ پیامدهای ممنوعیت طالبان

افغانستان برای چندین دهه بزرگ‌ترین منبع تولید غیرقانونی تریاک در جهان بود. پس از ممنوعیت کشت خشخاش از سوی طالبان در سال ۲۰۲۲، میزان کشت این محصول به‌شدت کاهش یافت؛ اما گزارش سازمان ملل از افزایش دوباره تولید خبر می‌دهد.

بر اساس آماری که لومارکیس به آن استناد کرده، تولید تریاک در سال ۲۰۲۵ حدود ۳۳۰ درصد افزایش یافته است. به گفته او، شماری از کشاورزان توانسته‌اند کشت خشخاش را از دید طالبان پنهان کنند.

این مقام سازمان ملل تأکید کرده است که مقابله مؤثر با کشت خشخاش، بدون فراهم‌کردن منابع درآمد جایگزین برای کشاورزان امکان‌پذیر نیست.

او به وضعیت کشاورزانی اشاره کرده که در نبود درآمد حاصل از کشت خشخاش، امکان تأمین زندگی خانواده‌هایشان را ندارند. این مسئله نشان می‌دهد ممنوعیت کشت، بدون برنامه اقتصادی و حمایت معیشتی پایدار، نمی‌تواند به‌تنهایی بحران روستاییان را حل کند.

سقوط کمک‌های بشردوستانه و خطر تعطیلی مراکز درمانی

هم‌زمان با افزایش نیازهای انسانی، منابع مالی کمک‌های بشردوستانه به افغانستان به‌شدت کاهش یافته است؛ وضعیتی که می‌تواند پیامدهای سنگینی برای خانواده‌های آسیب‌پذیر داشته باشد.

طبق آمار منتشرشده در گزارش، کمک‌های بشردوستانه در سال ۲۰۲۳ به حدود دو میلیارد دلار رسید؛ اما این رقم در سال ۲۰۲۵ به یک میلیارد دلار کاهش یافت. میزان کمک‌های ثبت‌شده در سال ۲۰۲۶ تا زمان انتشار گزارش، تنها ۵۷۰ میلیون دلار بوده است.

سازمان ملل هشدار داده است که نیازهای بشردوستانه در سال ۲۰۲۷، تحت تأثیر بازگشت گسترده مهاجران، بی‌ثباتی منطقه‌ای و تشدید پدیده ال‌نینو، افزایش چشمگیری خواهد داشت.

این عوامل می‌توانند امنیت غذایی و دسترسی مردم به خدمات اساسی را بیش از پیش تهدید کنند.

یکی از نگران‌کننده‌ترین پیامدهای کاهش بودجه، احتمال تعطیلی ۴۰ درصد مراکز مراقبت‌های بهداشتی اولیه در فاصله سال‌های ۲۰۲۵ تا ۲۰۲۶ است. برآورد سازمان ملل نشان می‌دهد حدود ۷۰۰ مرکز از مجموع یک‌هزار و ۹۰۰ مرکز درمانی ممکن است تعطیل شوند.

تعطیلی چنین مراکزی، به‌ویژه برای زنان، کودکان و خانواده‌های ساکن مناطق دورافتاده، دسترسی به خدمات درمانی را دشوارتر خواهد کرد.

بحران افغانستان؛ فراتر از مرزهای این کشور

لومارکیس از جامعه جهانی خواسته است افغانستان را در شرایط کنونی تنها نگذارد. او هشدار داده است که پیامدهای بحران این کشور محدود به مرزهای آن نخواهد ماند و می‌تواند بر امنیت منطقه‌ای، ثبات کشورهای همسایه و مسیرهای مهاجرت تأثیر بگذارد.

او با اشاره به یک ضرب‌المثل رایج در افغانستان گفته است: آنچه در افغانستان اتفاق می‌افتد، در افغانستان باقی نمی‌ماند.

مجموعه هشدارهای سازمان ملل تصویری از بحرانی چندلایه ارائه می‌کند: محدودیت‌های گسترده طالبان علیه زنان و دختران، محرومیت میلیون‌ها کودک از آموزش، بازگشت اجباری مهاجران، ضعف اقتصاد، افزایش دوباره تولید تریاک و کاهش منابع امدادرسانی.

در چنین شرایطی، صرفاً تأمین کمک‌های اضطراری نمی‌تواند پاسخ‌گوی بحران باشد. رفع محدودیت‌های حقوقی، بازگشایی مسیر آموزش و اشتغال زنان و دختران، ایجاد فرصت‌های معیشتی و تضمین دسترسی مردم به خدمات عمومی، از ضرورت‌های اساسی بهبود وضعیت افغانستان است.

سیاست‌های طالبان در محدودکردن حقوق زنان و دختران، در کنار ناتوانی ساختار اقتصادی در جذب بازگشت‌کنندگان و تأمین خدمات عمومی، چشم‌انداز بهبود زندگی مردم را تیره‌تر کرده است. هشدار سازمان ملل بار دیگر نشان می‌دهد که ثبات امنیتی، بدون رعایت حقوق انسانی و فراهم‌کردن امکان زندگی آبرومندانه، به‌تنهایی نشانه بهبود وضعیت یک جامعه نیست.

نویسنده مطلب

بلخی روزنامه‌نگار، سردبیر، نویسنده

بلخی، نام مستعار وی است؛ روزنامه‌نگار و دانش‌آموخته روابط بین‌الملل که بیش از هجده سال در عرصه رسانه در افغانستان فعالیت داشته است. علاقه به روزنامه‌نگاری و باور به مسئولیت…

ادامه بیوگرافی و مطالب نویسنده ←