تلویزیون؛ صدای مردم یا ابزار قدرت؟

پس از بازگشت طالبان به قدرت، تعطیلی تلویزیون‌ها، ممنوعیت پخش تصاویر موجودات زنده و تعلیق شبکه‌های خبری، فضای رسانه‌ای افغانستان را محدود کرده است. گزارش‌های نهادهای ناظر نشان می‌دهد که فشارهای سیاسی، سانسور و مشکلات اقتصادی هم‌زمان فعالیت رسانه‌های مستقل را تهدید می‌کنند و حق شهروندان برای دسترسی به اطلاعات و آزاد را کاهش می‌دهند.

تلویزیون زمانی می‌تواند صدای مردم باشد که خبرنگاران آن آزادانه کار کنند، دیدگاه‌های گوناگون مجال طرح بیابند و شهروندان به اطلاعات دقیق و مستقل دسترسی داشته باشند؛ اما در افغانستان، محدودیت‌های گسترده بر رسانه‌ها این نقش را با چالش جدی روبه‌رو کرده است.

۲۱ نوامبر، روز جهانی تلویزیون، فرصتی برای یادآوری نقش این رسانه در اطلاع‌رسانی، آموزش عمومی و نظارت بر قدرت است. تلویزیون تنها وسیله سرگرمی نیست؛ در بسیاری از جوامع، یکی از مهم‌ترین مسیرهای دسترسی مردم به خبر و گفت‌وگوی عمومی به شمار می‌رود. سازمان ملل متحد با نام‌گذاری این روز، بر اهمیت نقش تلویزیون در آگاهی‌رسانی و توجه به مسائل مهم اجتماعی تأکید کرده است.

رسانه زیر فشار محدودیت‌ها

پس از بازگشت طالبان به قدرت در اوت ۲۰۲۱، فضای رسانه‌ای افغانستان با محدودیت‌های فزاینده روبه‌رو شده است. فشار بر خبرنگاران، تهدید و بازداشت، محدودیت فعالیت رسانه‌ها و دشوارترشدن پوشش موضوعات حساس، استقلال حرفه‌ای رسانه‌ها را تضعیف کرده است.

مرکز خبرنگاران افغانستان در گزارش سال ۱۴۰۴ خود از ثبت دست‌کم ۲۰۷ مورد نقض حقوق رسانه‌ها و خبرنگاران خبر داده است؛ از جمله دو مورد کشته‌شدن، ۱۸۳ مورد تهدید و ۲۱ مورد بازداشت. این نهاد همچنین از ادامه بازداشت پنج خبرنگار در زمان انتشار گزارش خبر داده است.

تعطیلی تلویزیون‌ها یکی از روشن‌ترین نشانه‌های کوچک‌شدن فضای رسانه‌ای پس از بازگشت طالبان به قدرت در اوت ۲۰۲۱ است. این روند تنها به بحران اقتصادی محدود نمانده؛ دستورهای مقام‌های طالبان، سانسور، تهدید و محدودیت‌های نشراتی نیز در توقف فعالیت شبکه‌ها نقش داشته‌اند.

مرکز خبرنگاران افغانستان در نوامبر ۲۰۲۴ اعلام کرد که دست‌کم ۱۲ تلویزیون در آن سال، در پی دستورهای مستقیم مقام‌های طالبان یا تشدید محدودیت‌ها، تعطیل شده‌اند. به گفته این نهاد، تنها یکی از این شبکه‌ها تا زمان انتشار گزارش توانسته بود فعالیت خود را از سر بگیرد. گزارش این مرکز درباره وضعیت تلویزیون‌ها در سال ۲۰۲۴ از فشارهای فزاینده بر رسانه‌های تصویری حکایت دارد.

تعطیلی تلویزیون‌های نور و بریا و توقف فعالیت تلویزیون آرزو پس از یورش نیروهای استخبارات طالبان در دسامبر ۲۰۲۴، از نمونه‌های این روند بود. در پرونده آرزو، هفت کارمند این شبکه بازداشت و تجهیزات آن ضبط شد؛ مقام‌های طالبان اتهام‌هایی درباره محتوای نشرشده و همکاری با رسانه‌های بیرون از افغانستان مطرح کردند. گزارش مربوط به تعطیلی تلویزیون آرزو جزئیات این رویداد و موضع مقام‌های طالبان را بازتاب داده است.

ممنوعیت پخش تصاویر موجودات زنده، به‌ویژه پس از اجرای قانون امر به معروف و نهی از منکر طالبان، فشار تازه‌ای بر تلویزیون‌ها وارد کرد. برخی شبکه‌ها ناچار شدند پخش تصویر را متوقف کنند، به محتوای صوتی روی بیاورند یا فعالیت خود را به‌طور کامل پایان دهند. گزارش آژانس پناهندگی اتحادیه اروپا درباره افغانستان این پیامدها و محدودیت‌های پخش برنامه‌های سیاسی را مستند کرده است.

مرکز خبرنگاران افغانستان در گزارش سالانه ۱۴۰۴ اعلام کرد که ممنوعیت پخش تصاویر موجودات زنده در ۲۵ ولایت از ۳۴ ولایت اجرا شده و دست‌کم ۲۱ تلویزیون محلی در پی این سیاست فعالیت خود را متوقف کرده‌اند. این گزارش همچنین از توقف فعالیت هشت نهاد رسانه‌ای و لغو جواز بیش از ۱۰ نهاد ژورنالیستی خبر می‌دهد. گزارش سالانه ۱۴۰۴ مرکز خبرنگاران افغانستان از گسترش سانسور و فشار ساختاری بر رسانه‌ها حکایت دارد.

تعلیق شبکه‌ها در سال ۲۰۲۶ نیز ادامه یافت. بر اساس گزارش سه‌ماهه سازمان ملل درباره وضعیت حقوق بشر در افغانستان، رادیو اصلاح در ۲۷ جولای، مرکز رسانه‌ای لاجورد در ۲۶ اوت و تلویزیون راه فردا در ۶ سپتامبر تعلیق شدند. تلویزیون تمدن نیز از ۲۳ جون در تعلیق بوده و فعالیت خود را از خارج، به‌صورت آنلاین، از سر گرفته است. گزارش سازمان ملل برای جولای تا سپتامبر ۲۰۲۶ این موارد را ثبت کرده است.

با این حال، همه تعطیلی‌ها علت یکسان نداشته‌اند. کاهش درآمد تبلیغاتی، قطع کمک‌های بین‌المللی و دشواری تأمین هزینه‌ها نیز شماری از رسانه‌ها را به کاهش برنامه‌ها یا توقف فعالیت واداشته است. مرکز خبرنگاران افغانستان در گزارش ۱۴۰۴ از وخامت وضعیت مالی رسانه‌ها در کنار فشارهای سیاسی خبر داده است.

بنابراین، خاموش‌شدن تلویزیون‌ها فقط تعطیلی چند بنگاه رسانه‌ای نیست؛ این روند فرصت دسترسی مردم به اطلاعات تصویری، شنیدن دیدگاه‌های متفاوت و نظارت بر عملکرد صاحبان قدرت را نیز محدود می‌کند. محدودیت‌های فراگیر طالبان، به‌ویژه هنگامی که با تهدید، بازداشت و تعلیق رسانه‌ها همراه می‌شود، حق عمومی دسترسی به اطلاعات را تضعیف می‌کند.

آزادی رسانه و حق دانستن

گزارش دبیرکل سازمان ملل متحد درباره وضعیت افغانستان نیز از محدودیت‌های رسانه‌ای، سانسور و فشار بر فعالیت خبرنگاران سخن گفته است. این گزارش به ممنوعیت پخش برنامه‌های سیاسی در فبروری ۲۰۲۵ و لغو آن در اواخر جون همان سال، در کنار ادامه مقررات و محدودیت‌های تازه برای تأیید محتوا، اشاره می‌کند.

پیامد این وضعیت تنها متوجه خبرنگاران و مالکان رسانه‌ها نیست. وقتی رسانه‌ها نتوانند آزادانه درباره سیاست‌ها، خدمات عمومی، فساد، آموزش و وضعیت زندگی مردم گزارش دهند، امکان نظارت عمومی و پاسخ‌خواهی نیز محدود می‌شود. زنان خبرنگار و دیگر گروه‌هایی که دسترسی‌شان به فضای عمومی محدود شده، با موانع مضاعف روبه‌رو هستند.

چالش تازه در عصر هوش مصنوعی

تلویزیون در کنار محدودیت‌های سیاسی، با چالش‌های تازه‌ای مانند گسترش اطلاعات نادرست، ویدیوهای دست‌کاری‌شده و محتوای تولیدشده با هوش مصنوعی نیز مواجه است. در چنین فضایی، اعتبار رسانه به راستی‌آزمایی، شفافیت در بیان منابع و تفکیک خبر از تبلیغات وابسته است.

روز جهانی تلویزیون یادآور این واقعیت است که ارزش یک رسانه تنها با شمار مخاطبان یا تجهیزات فنی آن سنجیده نمی‌شود؛ معیار اصلی، توانایی آن در بازتاب واقعیت، شنیدن صدای گروه‌های مختلف و فراهم‌کردن امکان گفت‌وگوی آزاد است. تلویزیونی که از پرسشگری و نقد محروم باشد، نمی‌تواند نقش کامل خود را در جامعه ایفا کند.

در افغانستان، دفاع از رسانه‌های مستقل بخشی از دفاع از حق مردم برای دانستن و مشارکت در سرنوشت جامعه است. آزادی رسانه امتیازی برای خبرنگاران نیست؛ حقی عمومی است که بدون آن، شفافیت، پاسخ‌گویی و اعتماد اجتماعی آسیب می‌بیند.

📢 وقتی صدای افغانستان خاموش شود، تاریخ خاموش می‌ماند…

خبرگزاری شانا؛ صدای افغانستان

ما را دنبال کنید:

نویسنده مطلب
بلخی
بلخی روزنامه‌نگار، سردبیر، نویسنده

بلخی، نام مستعار وی است؛ روزنامه‌نگار و دانش‌آموخته روابط بین‌الملل که بیش از هجده سال در عرصه رسانه در افغانستان فعالیت داشته است. علاقه به روزنامه‌نگاری و باور به مسئولیت…

ادامه بیوگرافی و مطالب نویسنده
هم‌رسانی این خبر: تلگرام واتس‌اپ فیسبوک ایکس
این مطلب را می‌پسندید؟ با پسند شما در «انتخاب مخاطبان» دیده می‌شود.
خبرها را زودتر از همه در تلگرام بخوانیدکانال رسمی خبرگزاری شانا؛ خبر فوری، گزارش و روایت مردمعضویت در کانال