هزاره‌ها در محاصره منازعات زمین و کوچ اجباری

در کابل، بامیان، جاغوری و هرات، گزارش‌هایی از منازعات زمین، تخلیه خانه‌ها و محرومیت هزاره‌ها از دارایی و معیشت منتشر شده است؛ رویدادهایی که نگرانی‌ها درباره حق مالکیت، امنیت و دسترسی برابر به عدالت را افزایش داده‌اند.

شهرک امید سبز؛ خانه‌هایی در آستانه تخلیه

در شهرک امید سبز در غرب کابل، منازعه بر سر مالکیت زمین، آینده هزاران خانواده را با ابهام روبه‌رو کرده است. افغانستان اینترنشنال در ۲۶ اپریل ۲۰۲۶ گزارش داد که محکمه اختصاصی طالبان، بیش از یک‌هزار و ۵۰۰ جریب زمین این شهرک را ملکیت امارت اعلام کرده است. مساحت زمین مورد منازعه در این گزارش یک‌هزار و ۵۰۷٫۴۹ جریب عنوان شده است.

باشندگان شهرک می‌گویند برای خانه‌ها و زمین‌های خود اسناد مالکیت دارند و خواهان بررسی عادلانه آن‌ها هستند. افغانستان اینترنشنال در ۹ اگست ۲۰۲۶ نیز از تعیین مهلت تخلیه و مراجعه مأموران طالبان به خانه‌های باشندگان گزارش داد؛ اقدامی که نگرانی‌ها درباره بی‌خانمانی خانواده‌ها را افزایش داده است.

برای خانواده‌هایی که حاصل سال‌ها کار و پس‌انداز خود را صرف خرید یا ساخت خانه کرده‌اند، چنین تصمیم‌هایی فراتر از یک اختلاف حقوقی است. سرنوشت دارایی‌ها و آینده فرزندان این خانواده‌ها به نحوه رسیدگی به پرونده‌های مالکیت گره خورده است.

حتی اگر دولتی‌بودن زمین در یک روند قضایی اعلام شود، حقوق کسانی که در آن خانه ساخته یا ملک خریداری کرده‌اند، نباید نادیده گرفته شود. بررسی شفاف اسناد، اطلاع‌رسانی درباره تصمیم‌ها و فراهم‌کردن امکان اعتراض، از الزامات رسیدگی عادلانه به چنین منازعاتی است.

دشت برچی؛ تخریب خانه‌ها و دکان‌ها

در دشت برچی، به‌ویژه منطقه پل خشک، تخریب خانه‌ها و دکان‌ها در جریان اجرای پروژه توسعه سرک، نگرانی باشندگان را درباره سرنوشت دارایی‌های‌شان افزایش داده است. شبکه خبری آمو در ۱۷ می ۲۰۲۶ گزارش داد که شماری از باشندگان از تخریب املاک خود بدون پرداخت غرامت و در برخی موارد بدون اطلاع قبلی شکایت کرده‌اند.

بر اساس این گزارش، شماری از باشندگان گفته‌اند که تخریب املاک و فشار برای ترک محل زندگی، آنان را با مشکلات جدی روبه‌رو کرده است. برای خانواده‌هایی که خانه یا دکان کوچک‌شان تنها دارایی و منبع درآمد آن‌هاست، چنین وضعیتی می‌تواند به ازدست‌دادن هم‌زمان سرپناه و معیشت بینجامد.

دشت برچی برای هزاران خانواده هزاره، افزون بر یک منطقه مسکونی، محل زندگی اجتماعی، فعالیت اقتصادی و پیوندهای خانوادگی است. اجرای طرح‌های شهری باید با اطلاع‌رسانی شفاف، رعایت حقوق مالکیت، پرداخت غرامت عادلانه و فراهم‌کردن فرصت اعتراض همراه باشد.

توسعه شهری زمانی به بهبود زندگی مردم کمک می‌کند که هزینه آن بر دوش خانواده‌هایی نیفتد که توان مالی جبران خسارت یا یافتن سرپناه جایگزین را ندارند.

بامیان؛ خانواده‌هایی که خانه‌های‌شان را ترک کردند

در ولایت بامیان، منازعه بر سر زمین در روستای رشک ولسوالی پنجاب به تخلیه خانه‌های شماری از باشندگان هزاره انجامید. افغانستان اینترنشنال در ۲۹ جولای ۲۰۲۵ گزارش داد که پس از صدور حکم محکمه طالبان به سود کوچی‌ها، نیروهای طالبان همراه با هیأتی از مقام‌های قضایی و امنیتی به روستا رفتند و به باشندگان دستور تخلیه دادند.

بر اساس این گزارش، ۲۵ خانه قفل شد و وسایل شماری از خانواده‌ها از خانه‌های‌شان بیرون آورده شد. باشندگان محل نیز از روند رسیدگی به منازعه و نادیده‌گرفته‌شدن اعتراض‌های خود شکایت داشتند.

تخلیه خانه‌ها پیامدهایی فراتر از ازدست‌دادن یک ملک دارد. خانواده‌های آواره ممکن است با قطع درآمد، اختلال در آموزش کودکان و دشواری دسترسی به خدمات اساسی روبه‌رو شوند؛ وضعیتی که به‌ویژه برای سالمندان و افراد آسیب‌پذیر دشوارتر است.

حق مالکیت و حق سکونت باید برای همه شهروندان، بدون تبعیض قومی و مذهبی، رعایت شود. اختلاف بر سر زمین نیز باید از راه رسیدگی قانونی و منصفانه حل شود، نه از طریق تهدید و فشار بر خانواده‌ها.

جاغوری؛ منازعه بر سر زمین و معیشت

در ولسوالی جاغوری ولایت غزنی، گزارش‌هایی درباره فشار بر باشندگان هزاره و منازعات مربوط به مالکیت و دسترسی به محل کسب‌وکار منتشر شده است.

روزنامه هشت صبح در ۲۳ می ۲۰۲۴ گزارش داد که مأموران امر به معروف طالبان در سنگ‌ماشه، مرکز جاغوری، دست‌کم ۵۰ دست‌فروش و کسبه هزاره را از بازار بیرون کرده‌اند. بر اساس این گزارش، محل فعالیت آنان به افرادی از ولسوالی مقر غزنی و شینکای زابل واگذار شده است.

به گزارش هشت صبح، مأموران طالبان مدعی بودند که زمین بازار متعلق به شهرداری است؛ در حالی که به گفته باشندگان، مالکیت خصوصی زمین مطرح بود. شماری از کسبه نیز گفته‌اند که در پی این اقدام، محل کار و منبع درآمد خود را از دست داده‌اند.

برای این کسبه، بازار فقط محل دادوستد نیست؛ درآمد روزانه آنان هزینه خوراک، کرایه خانه و آموزش فرزندان‌شان را تأمین می‌کند. محروم‌شدن از محل کار، بدون رسیدگی شفاف به مالکیت و فراهم‌کردن امکان دادخواهی، می‌تواند معیشت خانواده‌های بسیاری را به خطر بیندازد.

در منطقه حوتقول جاغوری نیز نگرانی‌هایی درباره ادعاهای مالکیت زمین و منازعات میان باشندگان مطرح شده است. با این حال، بررسی دقیق وضعیت این منطقه به اسناد محلی و شهادت مستقیم باشندگان نیاز دارد و نباید بدون شواهد کافی، جزئیات تأییدنشده را قطعی دانست.

آنچه در سنگ‌ماشه گزارش شده و نگرانی‌های مطرح‌شده درباره حوتقول، ضرورت رسیدگی شفاف به اختلافات زمین را برجسته می‌کند. حل این منازعات باید بر پایه اسناد، اصول قانونی و حق اعتراض باشد، نه اعمال زور و محروم‌کردن مردم از دارایی یا معیشت‌شان.

هرات؛ نگرانی از آینده شهرک اندیشه

در هرات نیز گزارش‌هایی درباره نگرانی باشندگان هزاره از وضعیت مالکیت زمین و احتمال تخلیه منتشر شده است. شبکه خبری آمو در ۱۵ سپتامبر ۲۰۲۵ گزارش داد که پس از اعلام دولتی‌بودن زمین شهرک اندیشه از سوی مقام‌های طالبان، باشندگان این منطقه با نگرانی درباره آینده خانه‌های خود روبه‌رو شدند.

بر اساس این گزارش، بیش از ۱۰ هزار خانواده در شهرک اندیشه زندگی می‌کنند و بیشتر باشندگان آن هزاره‌اند. منابع محلی همچنین درباره وضعیت گورستان هزاره‌ها در این منطقه و واگذاری آن به یک شرکت خصوصی ابراز نگرانی کرده‌اند.

این منازعه تنها به زمین و ساختمان محدود نمی‌شود؛ امنیت خانه‌ها، دارایی خانواده‌ها و وضعیت مکانی با اهمیت تاریخی و فرهنگی نیز مطرح است. روشن‌شدن وضعیت اسناد مالکیت، مبنای تصمیم‌های اداری و قضایی و سرنوشت خانواده‌های ساکن در شهرک، برای جلوگیری از گسترش نگرانی‌ها ضروری است.

خانواده‌هایی که سال‌ها در یک محل زندگی کرده‌اند، نباید در برابر تصمیم‌هایی قرار گیرند که بدون اطلاع‌رسانی روشن و امکان دادخواهی، آینده سکونت آنان را نامعلوم می‌سازد.

هزاره‌ها؛ از خشونت تاریخی تا مطالبه عدالت

خشونت، تبعیض و حمله‌های هدفمند علیه مردم هزاره، پیشینه‌ای طولانی دارد. در سال‌های اخیر نیز حمله‌های مرگبار علیه غیرنظامیان هزاره، از جمله دانش‌آموزان، دانشجویان، کارگران و باشندگان مناطق مسکونی، نگرانی نهادهای حقوق بشری و جامعه جهانی را برانگیخته است.

در کنار این تهدیدهای امنیتی، گزارش‌های مربوط به منازعات زمین، تخلیه اجباری و محرومیت از دارایی، نگرانی‌ها درباره وضعیت حقوقی و امنیت اجتماعی این جامعه را افزایش داده است. با این حال، هر رویداد باید بر اساس شواهد مستقل بررسی شود و نسبت‌دادن انگیزه قومی به یک اقدام مشخص، به مدارک معتبر نیاز دارد.

در استرالیا، شورای شهر گریتر دندنونگ در ایالت ویکتوریا در اکتوبر ۲۰۲۲ موضعی در محکومیت خشونت‌های نسل‌کشانه علیه هزاره‌ها اتخاذ کرد. شبکه SBS در ۲۱ نوامبر ۲۰۲۲ این اقدام را گزارش داد.

در کانادا نیز وضعیت هزاره‌ها در کانون توجه پارلمان قرار گرفت. کمیته فرعی حقوق بین‌الملل بشر مجلس عوام کانادا در ۲۸ اپریل ۲۰۲۳ تصمیم گرفت وضعیت تاریخی و معاصر هزاره‌ها را بررسی کند. گزارش کمیته امور خارجه و توسعه بین‌المللی مجلس عوام با عنوان «پایداری و غلبه: مبارزه هزاره‌ها در افغانستان» نیز در اکتوبر ۲۰۲۴ منتشر شد. این گزارش به وضعیت حقوق بشری هزاره‌ها، تهدیدهای امنیتی و نگرانی‌ها درباره اخراج اجباری و آوارگی پرداخت.

این اقدامات نشان می‌دهد که وضعیت هزاره‌ها در نهادهای بین‌المللی نیز مورد توجه قرار گرفته است. با این حال، ابراز نگرانی و صدور بیانیه به‌تنهایی برای حفاظت از حقوق آسیب‌دیدگان کافی نیست. پیگیری موارد نقض حقوق بشر، حمایت از خانواده‌های آواره و فراهم‌کردن دسترسی برابر به عدالت، به اقدامات عملی و پاسخ‌گو نیاز دارد.

حق خانه، حق مالکیت و حق عدالت

منازعات زمین و گزارش‌های مربوط به تخلیه خانه‌ها و محرومیت از معیشت، زندگی خانواده‌هایی را تهدید می‌کند که سال‌ها برای ساختن سرپناه و تأمین آینده فرزندان‌شان تلاش کرده‌اند. در چنین پرونده‌هایی، بررسی اسناد، رعایت روند قانونی، جبران خسارت و فراهم‌کردن امکان اعتراض باید در اولویت قرار گیرد.

برای مردم هزاره، نگرانی از امنیت و تبعیض با تجربه‌های تاریخی خشونت نیز پیوند خورده است. رسیدگی عادلانه به منازعات زمین و حفاظت از حقوق باشندگان، بخشی از مسئولیت حاکمیت در قبال همه شهروندان افغانستان است.

هیچ خانواده‌ای نباید به دلیل هویت قومی یا مذهبی خود از حق مالکیت، سرپناه و عدالت محروم شود. پایان‌دادن به آوارگی و جلوگیری از تکرار بی‌عدالتی، مستلزم رسیدگی شفاف به شکایت‌ها، پاسخ‌گویی مقام‌ها و تضمین حقوق برابر برای همه مردم است.

نویسنده مطلب

سکینه ناصری روزنامه‌نگار، گزارشگر

سکینه ناصری، روزنامه‌نگار و گزارشگر اهل غزنی، افغانستان است. وی تحصیلات متوسطه خود را در سال ۲۰۱۶ در غزنی به پایان رساند و در سال ۲۰۲۲ از دانشگاه تعلیم و…

ادامه بیوگرافی و مطالب نویسنده ←