میزبانی از قدرت و فراموشی قربانیان

میزبانی رهبری طلوع‌نیوز و موبی‌گروپ از مقام‌های طالبان در باغ رئیس اجرایی موبی‌گروپ، رویدادی است که فراتر از یک دیدار ساده یا برنامه اجتماعی معمولی می‌رود. با توجه به سابقه خونین طالبان در برابر رسانه‌ها و خبرنگاران، چنین اقدامی نیاز به توضیح روشن و صریح در برابر افکار عمومی دارد.

طلوع‌نیوز خود یکی از رسانه‌هایی است که در سال‌های گذشته شماری از خبرنگاران جوان خود را در حملات مرگبار طالبان از دست داده است. خبرنگارانی که با وجود تهدیدها، برای انجام وظیفه حرفه و رساندن صدای مردم به جامعه ایستادند و جان باختند.

مهم‌ترین و مرگبارترین این حمله‌ها، رویداد بیستم جنوری ۲۰۱۶ بود. در این روز، یک مهاجم انتحاری طالبان موتر خود را به یک بس حامل کارمندان طلوع‌نیوز در کابل کوبید.

طالبان یک مهاجم انتحاری فرستاد که موتر خود را به یک مینی‌بوس متعلق به شبکه تلویزیونی طلوع کوبید و هفت نفر از کارمندان آن را کشت؛ این نخستین حمله بزرگ بر رسانه‌های افغانستان بود. طالبان مسئولیت این حمله را به‌صراحت پذیرفت و آن را در بیانیه رسمی خود اعلام کرد.

طالبان همچنین بارها خبرنگاران را به‌طور مستقیم تهدید کرده است. در دسامبر ۲۰۱۳ این گروه در بیانیه‌ای اعلام کرد خبرنگارانی که از «ارزش‌های غربی» دفاع کنند، هدف حمله قرار خواهند گرفت. طالبان در اعلامیه سیزدهم دسامبر ۲۰۱۳ خود اعلام کرد آن‌عده از خبرنگاران که از «ارزش‌های غربی» دفاع می‌کنند مورد حمله قرار خواهند گرفت.

باید میان حملات مختلف بر خبرنگاران افغانستان تفکیک قایل شد. برخی حملات، از جمله حمله انتحاری سی‌ام اپریل ۲۰۱۸ که به کشته‌شدن شماری از خبرنگاران از جمله کارمندان طلوع‌نیوز و عکاس خبرگزاری فرانسه انجامید، از سوی گروه داعش (نه طالبان) بر عهده گرفته شد. این تفکیک برای دقت تاریخی مهم است، هرچند هر دو گروه در کارنامه خود حمله بر خبرنگاران افغانستان را دارند.

با این حال، مرکز خبرنگاران افغانستان نقض‌های گسترده‌تری را هم مستند کرده که مستقیماً به طالبان نسبت داده شده است؛ از جمله بازداشت خبرنگاران، توقف فعالیت رسانه‌ها، و تهدید. طبق گزارش این نهاد در پنجمین سال حکومت طالبان، دست‌کم ۱۰۲ مورد نقض آزادی رسانه‌ها ثبت شده است.

در پنجمین سال زمام‌داری طالبان، دست‌کم ۱۰۲ مورد نقض آزادی رسانه‌ها و خبرنگاران ثبت شده است.

با این پیشینه، نگرانی زمانی جدی‌تر می‌شود که گفته شده در این محفل، موسیقی‌ای پخش شده که محتوای آن ستایش حملات انتحاری و عاملان آن تعبیر شده است.

اگر این گزارش دقیق باشد، ابعاد اخلاقی ماجرا به‌مراتب سنگین‌تر خواهد بود، به‌ویژه با توجه به این‌که طلوع‌نیوز خود هفت کارمند خود را در حمله انتحاری طالبان از دست داده است.

این پرسش مطرح می‌شود: آیا خون خبرنگارانی که در راه اطلاع‌رسانی جان باختند، این‌قدر زود فراموش شده است؟

مسئولیت این رویداد اما تنها متوجه رهبری طلوع و موبی‌گروپ نیست. حضور برخی از رئیسان نهادهای حامی خبرنگاران، مدیران و چهره‌های رسانه در چنین محفلی، پرسش‌های جدی دیگری هم به‌وجود می‌آورد.

کسانی که سال‌ها از آزادی بیان، استقلال رسانه‌ها و حقوق خبرنگاران سخن گفته‌اند، اکنون باید پاسخ دهند که حضورشان در چنین برنامه‌ای، چگونه با اصول و ارزش‌هایی که سال‌ها از آن‌ها دفاع کرده‌اند، سازگار است.

سکوت در برابر سرکوب خبرنگاران، محدودیت آزادی بیان و حذف رسانه‌های مستقل، در شرایطی که بسیاری از خبرنگاران افغانستان یا مجبور به ترک کشور شده‌اند یا زیر فشار و تهدید زندگی می‌کنند، نمی‌تواند رفتاری عادی و بی‌اهمیت تلقی شود.

اصل تعامل رسانه با قدرت حاکم، به‌خودی‌خود امری غیرحرفه نیست. رسانه‌ها می‌توانند با مقام‌ها دیدار کنند، پرسش بپرسند و اطلاعات دریافت کنند؛ این بخشی طبیعی از کار خبرنگاری است، حتی زمانی که آن قدرت را دوست نداریم.

آنچه محل بحث است، مرز میان «گفت‌وگوی حرفه» و «تبدیل‌شدن به فضای تجلیل یا مشروعیت‌بخشی» به یک گروه سیاسی است. این دو موضوعی کاملاً متفاوت‌اند و باید از هم تفکیک شوند.

این مسئله فراتر از یک محفل ساده است. این موضوع تنها یک اختلاف سیاسی یا سلیقه نیست؛ بلکه به کرامت قربانیان، خون خبرنگاران، استقلال رسانه‌ها، اخلاق حرفه و مسئولیت تاریخی جامعه رسانه‌یی افغانستان مربوط می‌شود.

جامعه‌ای که هنوز زخم حملات انتحاری را بر تن و روان خود دارد، نمی‌تواند به آسانی از کنار آنچه ستایش عاملان چنین حملاتی خوانده می‌شود، بگذرد. خانواده‌هایی که عزیزان‌شان را در حملات طالبان از دست داده‌اند، حق دارند بپرسند: آیا خون فرزندان ما فراموش شده است؟

خبرنگارانی که امروز در افغانستان با ترس، تهدید و محدودیت کار می‌کنند نیز حق دارند بدانند که آیا نهادهای رسانه‌یی کشور در کنار آنان ایستاده‌اند، یا در کنار قدرت.

بُعد دیگر ماجرا، سکوت یا مشارکت برخی نهادهای مدافع آزادی رسانه و چهره‌های خبری در این محفل است. این سکوت، در شرایط کنونی افغانستان، بار سنگینی دارد و می‌تواند به‌عنوان نوعی همراهی خاموش با روند عادی‌سازی خوانده شود.

رسانه نباید بلندگوی قدرت باشد. رسانه باید صدای حقیقت، صدای قربانیان و صدای کسانی باشد که قدرتی برای دفاع از خود ندارند. این اصل، بنیادی‌ترین وظیفه‌ای است که هر رسانه مستقل باید به آن پایبند بماند.

طلوع و موبی‌گروپ، و نیز چهره‌های رسانه‌یی که در این محفل حضور داشته‌اند، باید در برابر افکار عمومی توضیح دهند که هدف از این برنامه چه بوده، چرا چنین میزبانی‌ای صورت گرفته، و مسئولیت آنان در قبال خبرنگارانی که قربانی خشونت و تروریسم شده‌اند، چیست.

فراموشی قربانیان، بهای سنگینی برای هر رسانه دارد. رسانه‌ای که قربانیان خود را فراموش کند، دیر یا زود اعتماد جامعه را نیز از دست خواهد داد و این اعتماد، سرمایه‌ای است که بازسازی‌اش به‌مراتب دشوارتر از از دست‌دادن آن است.