زن بودن و خبرنگاری در افغانستان؛ ایستادگی در برابر خاموشی

روایت سکینه ناصری از تبعیض، محدودیت و بهای خبرنگاری زنان در افغانستان

ما زنان خبرنگار در افغانستان، برای رسیدن به جایگاهی که شاید یک مرد با دشواری کمتری به آن دست پیدا کند، ناگزیریم چندین برابر تلاش کنیم. از محدودیت‌ها و تبعیض‌های جنسیتی در خانواده و جامعه گرفته تا نادیده‌گرفته‌شدن توانایی‌ها، قضاوت‌ها و موانعی که هر روز در مسیر کار حرفه‌ای ما قرار می‌گیرند، همه بخشی از واقعیتی هستند که کمتر دیده می‌شود.

برای ما خبرنگاری تنها یک شغل نیست؛ رسالتی است برای بازتاب حقیقت و رساندن صدای کسانی که امکان بیان خواسته‌ها و دردهای خود را ندارند. اما حفظ این رسالت، گاهی به معنای ایستادگی در برابر نگاه‌های تبعیض‌آمیز، تحمل فشارهای اجتماعی و پرداخت هزینه‌هایی است که همکاران مرد ما لزوما با همان شدت تجربه نمی‌کنند. پشت موفقیت هر زن خبرنگار، داستانی از تلاش چندبرابری، مقاومت و بهایی سنگین نهفته است؛ بهایی که کمتر کسی از آن آگاه می‌شود.

زن بودن، پیش از خبرنگار بودن

خبرنگار زن در افغانستان، پیش از آن‌که با دشواری‌های حرفه‌ای این شغل روبه‌رو شود، باید از موانعی عبور کند که ریشه در ساختارهای اجتماعی، فرهنگی و نگاه‌های جنسیتی دارند. در بسیاری از خانواده‌ها و محیط‌های اجتماعی، کارکردن یک زن در رسانه، به‌ویژه زمانی که مستلزم حضور در نشست‌های خبری، گفت‌وگو با مردان یا رفت‌وآمدهای مکرر باشد، هنوز با پذیرش کامل روبه‌رو نیست.

گاهی یک خبرنگار زن برای انجام ساده‌ترین مسئولیت حرفه‌ای خود، ابتدا باید خانواده‌اش را قانع کند، سپس نگاه و قضاوت جامعه را تحمل کند و در نهایت، برای اثبات توانایی‌هایش در محیط کاری چندین برابر یک همکار مرد تلاش کند.

این دشواری‌ها تنها به خانواده و جامعه محدود نمی‌شوند. دسترسی به اطلاعات، یکی از نیازهای اساسی هر خبرنگار است؛ اما برای زنان خبرنگار در افغانستان، حتی دستیابی به اطلاعات یا انجام یک مصاحبه ساده نیز می‌تواند به چالشی جدی تبدیل شود. برقراری ارتباط با یک منبع مرد، گرفتن مصاحبه از یک مقام یا حضور در محیط‌های کاری، گاهی با حساسیت‌هایی همراه است که هیچ ارتباطی با کیفیت کار حرفه‌ای خبرنگار ندارد.

در برخی موارد، خبرنگار زن برای مصاحبه با مردان ناگزیر است ملاحظات اجتماعی و خانوادگی را در نظر بگیرد؛ ملاحظاتی که روند تهیه گزارش را دشوارتر و زمان‌برتر می‌سازند. در چنین شرایطی، بخشی از انرژی و زمانی که باید صرف تحقیق و تولید محتوا شود، به عبور از موانعی اختصاص می‌یابد که اساسا نباید در مسیر فعالیت حرفه‌ای او وجود داشته باشند.

تبعیض در محیط کار نیز بخش دیگری از این واقعیت است. شماری از زنان خبرنگار، با وجود مسئولیت‌های سنگین و فعالیت حرفه‌ای گسترده، دستمزد ناچیزی دریافت می‌کنند. گاهی حجم کاری که بر دوش آنان گذاشته می‌شود، با امکانات، امتیازات و حقوقی که در اختیارشان قرار می‌گیرد تناسبی ندارد. زن خبرنگار در چنین وضعیتی باید هم‌زمان برای حفظ موقعیت شغلی، تامین نیازهای اقتصادی و ادامه فعالیت حرفه‌ای خود تلاش کند.

وقتی حتی حق حضور زیر سوال می‌رود

یکی از تجربه‌های شخصی من در جریان فعالیت خبرنگاری، در سال ۲۰۲۳ و هنگام مراجعه برای پوشش یک نشست خبری در هوتل کانتیننتال کابل رقم خورد. یکی از افراد طالبان مانع ورودم به نشست شد و با این جمله که «جای زنان در چنین مکان‌هایی نیست»، حضور حرفه‌ای مرا زیر سوال برد.

پس از آن، در گوشه‌ای از سالن و دورترین نقطه، برایم جایگاهی نشان داده شد؛ گویی می‌خواستند به من بفهمانند که جایگاه یک زن خبرنگار در آن محیط کجاست. با این حال، تسلیم نشدم و تلاش کردم خودم را به ردیف دوم، در کنار خبرنگاران و دوربین‌های رسانه‌ای برسانم.

آن روز برای من تنها یک برخورد شخصی نبود؛ تجربه‌ای بود از تلاش برای به‌رسمیت‌شناخته‌شدن حق حضور یک زن در جایگاهی که برای رسیدن به آن سال‌ها زحمت کشیده بودم. من برای پوشش یک نشست خبری به آن مکان رفته بودم، نه برای مطالبه امتیازی ویژه. خواسته‌ام تنها این بود که مانند دیگر خبرنگاران، وظیفه حرفه‌ای خود را انجام دهم.

چنین تجربه‌هایی نشان می‌دهد که گاهی چالش یک خبرنگار زن، نه تهیه گزارش و انتقال اطلاعات، بلکه اثبات حق حضور در محیطی است که برای انجام همان وظیفه حرفه‌ای به آن نیاز دارد. وقتی حضور زنان خبرنگار در نشست‌ها و محیط‌های کاری با محدودیت و نگاه منفی روبه‌رو می‌شود، نمی‌توان انتظار داشت آنان بدون تحمل هزینه‌های روانی، اجتماعی و حرفه‌ای به فعالیت خود ادامه دهند.

این تجربه شخصی در بستری گسترده‌تر از محدودیت‌های رسانه‌ای در افغانستان رخ می‌دهد. گزارش مشترک یوناما و دفتر حقوق بشر سازمان ملل متحد درباره آزادی رسانه‌ها در افغانستان، از محدودیت‌های شدید بر فعالیت خبرنگاران و رسانه‌ها و برخوردهای تبعیض‌آمیز با زنان خبرنگار خبر داده است. این گزارش در فاصله ۱۵ اوت ۲۰۲۱ تا ۳۰ سپتامبر ۲۰۲۴، موارد نقض حقوق ۳۳۶ خبرنگار و کارمند رسانه‌ای را ثبت کرده است.

فشارهایی که به سکوت می‌انجامند

نگرانی زنان خبرنگار در افغانستان به محیط‌های عمومی و نشست‌های خبری محدود نمی‌شود. شماری از خبرنگاران زنی که در برنامه‌ها و نشست‌های دارای دیدگاه انتقادی نسبت به سیاست‌ها و عملکرد طالبان شرکت می‌کنند، با احضار، پرسش‌وپاسخ و فشار از سوی مسئولان محلی اداره‌های اطلاعات و فرهنگ روبه‌رو می‌شوند. در چنین شرایطی، نگرانی از تهدید، بازجویی، خشونت یا حتی بازداشت می‌تواند بر ادامه فعالیت حرفه‌ای آنان تاثیر بگذارد.

اما یکی از بخش‌های کمتر دیده‌شده این وضعیت، سکوت زنان خبرنگار است. بسیاری از آنان ترجیح می‌دهند تجربه‌های خود را با دیگران در میان نگذارند؛ نه به این دلیل که اتفاقی رخ نداده، بلکه به‌دلیل ترس از پیامدهای احتمالی، آسیب‌دیدن اعتبار اجتماعی، نگرانی خانواده‌ها و از دست دادن فرصت‌های کاری.

گاهی یک زن خبرنگار پس از تجربه فشار و تهدید، بدون آن‌که شکایتی ثبت کند یا موضوع را با نهادی در میان بگذارد، به‌آرامی از محیط کار فاصله می‌گیرد و از بخشی از اهداف حرفه‌ای خود چشم می‌پوشد. شاید هیچ‌کس از دلیل رفتنش آگاه نشود و حتی کسی نپرسد چه اتفاقی افتاده است.

این سکوت را نباید به معنای نبود مشکل یا رضایت از شرایط تعبیر کرد. در بسیاری از موارد، سکوت تنها راهی است که یک زن برای محافظت از خود و خانواده‌اش در برابر پیامدهای احتمالی انتخاب می‌کند. به همین دلیل، بخشی از فشارهایی که بر زنان خبرنگار وارد می‌شود، هرگز در گزارش‌های رسمی، آمارهای رسانه‌ای و روایت‌های عمومی بازتاب نمی‌یابد.

وقتی نبود سند، مانع دریافت حمایت می‌شود

دشواری‌ها به زنان خبرنگاری که در افغانستان مانده‌اند محدود نیست. زنانی که پس از ترک کشور در بیرون از افغانستان به فعالیت رسانه‌ای خود ادامه می‌دهند نیز با موانع متفاوتی روبه‌رو هستند.

برخی نهادهای حمایتی برای بررسی درخواست‌های کمک و حفاظت، خواهان اسناد و مدارک مشخص درباره تهدیدها و خشونت‌های تجربه‌شده هستند. این در حالی است که بسیاری از زنان خبرنگار در افغانستان، به‌دلیل ترس از پیامدهای امنیتی، امکان ثبت رسمی شکایت، نگهداری اسناد یا دریافت تاییدیه از مراجع مربوط را نداشته‌اند. گاهی نبود یک سند رسمی، به مانعی برای اثبات تجربه‌ای تبدیل می‌شود که یک خبرنگار سال‌ها با پیامدهای آن زندگی کرده است.

در چنین وضعیتی، این پرسش مطرح می‌شود که آیا تجربه و روایت مستند یک خبرنگار، همراه با سوابق کاری، گزارش‌های منتشرشده، شهادت همکاران و شواهد موجود، نمی‌تواند بخشی از معیارهای ارزیابی خطر و نیاز به حمایت باشد؟ آیا برای زنانی که در شرایط دشوار زندگی کرده و به سازوکارهای رسمی دسترسی نداشته‌اند، نباید راه‌های جایگزینی برای ثبت و بررسی تجربه‌هایشان در نظر گرفته شود؟

اگر سازوکارهای حمایتی تنها بر اسنادی تکیه کنند که بسیاری از زنان خبرنگار در شرایط ناامن امکان تهیه آن‌ها را نداشته‌اند، چه سرنوشتی در انتظار درخواست‌های حمایتی آنان خواهد بود؟ حمایت واقعی باید بتواند شرایطی را درک کند که قربانی در آن امکان ثبت رسمی تهدید یا شکایت را نداشته است.

حمایت از خبرنگاران زن؛ فراتر از بیانیه و همبستگی

پرسش مهم دیگر این است که نهادهای حامی خبرنگاران برای حفاظت از زنان خبرنگار چه اقداماتی انجام می‌دهند و این حمایت‌ها تا چه اندازه به نیازهای واقعی آنان پاسخ می‌دهد؟

حمایت از خبرنگاران زن نباید تنها به صدور بیانیه‌های همبستگی یا ثبت نام آنان در فهرست افراد آسیب‌پذیر محدود بماند. دسترسی امن به مشاوره حقوقی، حمایت روانی، کمک‌های اضطراری، فرصت‌های شغلی، آموزش‌های حرفه‌ای و ایجاد سازوکارهای محرمانه برای ثبت شکایت‌ها، از جمله اقداماتی است که می‌تواند در کاهش آسیب‌پذیری آنان نقش داشته باشد.

همچنین نهادهای رسانه‌ای و سازمان‌های حامی خبرنگاران باید شرایطی فراهم کنند که زنان بتوانند بدون ترس از افشای هویت یا پیامدهای اجتماعی، تجربه‌های خود را مطرح کنند و برای دریافت حمایت مورد نیاز اقدام کنند. محرمانگی، دسترسی آسان و درک شرایط امنیتی و اجتماعی زنان باید از اصول اساسی این سازوکارها باشد.

مسئله مهم دیگر، توجه به زنانی است که به‌دلیل تهدیدها و محدودیت‌ها از فعالیت رسانه‌ای بازمانده‌اند یا ناگزیر شده‌اند کشور خود را ترک کنند. برای این زنان، حمایت تنها به معنای نجات از یک وضعیت اضطراری نیست؛ بلکه باید فرصت بازگشت به زندگی حرفه‌ای، دسترسی به آموزش، استقلال اقتصادی و امکان ادامه فعالیت رسانه‌ای در محیطی امن را نیز فراهم کند.

ایستادگی برای حق روایت‌کردن

زن بودن در جامعه افغانستان، به‌ویژه برای زنی که خبرنگاری را به‌عنوان حرفه و رسالت خود انتخاب کرده است، گاهی به معنای عبور از موانعی است که همکاران مردش با همان شکل و شدت تجربه نمی‌کنند. با این حال، زنان خبرنگار همچنان تلاش می‌کنند صدای کسانی باشند که امکان بیان دردها و خواسته‌های خود را ندارند.

آنان تنها برای حفظ یک شغل نمی‌جنگند؛ برای حفظ حق حضور، حق پرسیدن، حق دانستن و حق روایت‌کردن تلاش می‌کنند. این حقوق، امتیازهایی نیستند که بتوان آن‌ها را به زنان اعطا یا از آنان سلب کرد؛ بخشی از حقوق بنیادین هر انسان و از الزامات فعالیت آزاد رسانه‌ای هستند.

شاید تلخ‌ترین بخش این واقعیت آن باشد که گاهی یک زن خبرنگار پس از سال‌ها تلاش، نه به‌دلیل نداشتن توانایی یا علاقه، بلکه در نتیجه فشارها و بی‌توجهی‌ها از حرفه‌ای که برای آن زحمت کشیده است، کنار می‌رود؛ بی‌آن‌که کسی از دلیل رفتنش بپرسد یا بداند برای ماندن چه هزینه‌ای پرداخته است.

از این‌رو، پرسش اساسی تنها این نیست که زنان خبرنگار چگونه در برابر محدودیت‌ها ایستادگی می‌کنند؛ بلکه این است که جامعه رسانه‌ای، نهادهای مسئول و سازمان‌های حامی خبرنگاران تا چه اندازه برای تنها نماندن آنان در این مسیر مسئولیت می‌پذیرند؟ زیرا فراموش‌شدن یک زن خبرنگار، تنها از دست رفتن یک نیروی رسانه‌ای نیست؛ خاموش‌شدن صدایی است که برای شنیده‌شدن آن، سال‌ها تلاش شده است.

خبرنگاران زن در افغانستان برای دیده‌شدن، شنیده‌شدن و ماندن در این حرفه، بهایی فراتر از یک شغل می‌پردازند. اما هیچ زنی نباید برای انجام رسالت خبرنگاری، میان امنیت خود و حق کارکردنش یکی را انتخاب کند. خاموشی زنان خبرنگار، تنها خاموشی یک صدا نیست؛ خاموشی بخشی از حقیقت جامعه است.