آخوندزاده: همه مردم افغانستان باید حنفی باشند

هبت‌الله آخوندزاده در گردهمایی دانشگاه کابل خواستار اطاعت مردم شد؛ مراسمی که تصویربرداری از آن ممنوع بود و رسانه‌های وابسته به طالبان تنها فایل‌های صوتی سخنرانی‌ها را منتشر کردند.

هبت‌الله آخوندزاده، رهبر طالبان، در سخنرانی خود در دانشگاه کابل مدعی شد همه مردم افغانستان پیرو مذهب حنفی‌اند و عمل به مذهب شافعی را ناروا خواند؛ ادعایی که تنوع مذهبی این کشور را نادیده می‌گیرد.

این گردهمایی با عنوان «بررسی علمی و پژوهشی پیامدهای فرمان‌های رهبر طالبان» از دوشنبه ۲۵ عقرب در دانشگاه کابل آغاز شد و روز سه‌شنبه ادامه یافت. وزارت تحصیلات عالی طالبان سازمان‌دهنده آن بود و شماری از مقام‌های ارشد این گروه، عالمان دینی و استادان دانشگاه در آن حضور داشتند.

سخنرانی بدون تصویر؛ صدای رهبر طالبان چگونه منتشر شد؟

یکی از نکات قابل توجه این گردهمایی، محدودیت شدید اطلاع‌رسانی درباره حضور آخوندزاده بود. منابع محلی گزارش داده‌اند که تصویربرداری و فیلم‌برداری از مراسم ممنوع شده بود و رسانه‌های وابسته به طالبان از انتشار تصویر و ویدیوی تازه از این نشست خودداری کردند.

با این حال، فایل‌های صوتی سخنرانی‌های شرکت‌کنندگان منتشر شد و صدای آخوندزاده نیز از طریق فایل صوتی در دسترس قرار گرفت. بنابراین، برخلاف محدودیت تصویری، صدای او به مخاطبان رسید؛ اما تا زمان تهیه این گزارش، فیلمی از حضور و سخنرانی او در این مراسم به‌طور عمومی منتشر نشده است.

گزارش‌های منابع محلی همچنین حاکی است که آخوندزاده در سال‌های گذشته نیز از انتشار تصاویر و ویدیوهای خود جلوگیری کرده است. این رویکرد در حالی ادامه دارد که او در جایگاه رهبر طالبان درباره زندگی میلیون‌ها شهروند افغانستان تصمیم می‌گیرد، اما حضور عمومی و امکان پرسش‌گری مستقیم رسانه‌ها از او بسیار محدود است.

این شیوه اطلاع‌رسانی پرسش‌هایی درباره شفافیت و پاسخ‌گویی ایجاد می‌کند: چرا گردهمایی‌ای که برگزارکنندگان آن را علمی و پژوهشی معرفی می‌کنند، از ثبت تصویری و پوشش آزاد رسانه‌ای محروم است؟ اگر هدف، بررسی علمی فرمان‌هاست، چرا مردم و رسانه‌ها امکان مشاهده مستقیم روند این بررسی را ندارند؟

درخواست دوست‌داشتن رهبر؛ اطاعت به جای رضایت عمومی

آخوندزاده در سخنرانی خود از حاضران خواست مردم را به دوست‌داشتن رهبر طالبان تشویق کنند تا از فرمان‌های او پیروی کنند. او همچنین گفت با اجرای احکام شریعت، وحدت و هماهنگی میان مسلمانان ایجاد می‌شود و تأکید کرد که برای حفظ قدرتش، مسلمانان را به جنگ با یکدیگر نخواهد انداخت.

اما این سخنان یک پرسش اساسی را بی‌پاسخ می‌گذارد: در چه سازوکاری مردم می‌توانند آزادانه درباره رهبر، فرمان‌ها و سیاست‌های او نظر بدهند؟ دوست‌داشتن یک رهبر نه با درخواست رسمی و تبلیغات به وجود می‌آید و نه می‌تواند جای رضایت عمومی، مشارکت سیاسی و حق انتخاب شهروندان را بگیرد.

در نظام‌های مبتنی بر حقوق بشر، مشروعیت سیاسی با میزان اطاعت اجباری سنجیده نمی‌شود؛ بلکه به رضایت آزادانه مردم، امکان نقد قدرت، انتخابات معتبر، آزادی بیان و پاسخ‌گویی مقام‌ها وابسته است. در ساختار طالبان، مردم افغانستان در انتخاب رهبر این گروه و تعیین سیاست‌های کلان آن نقشی ندارند و امکان رقابت سیاسی آزاد نیز فراهم نیست.

ادعای نظام اسلامی و واقعیت محرومیت زنان

آخوندزاده از استقرار آنچه «نظام اسلامی» می‌نامد سخن گفت و اجرای فرمان‌های خود را در چارچوب برداشت طالبان از شریعت توجیه کرد. در همین گردهمایی، عبدالحکیم شرعی، وزیر عدلیه طالبان، قرآن را قانون اساسی این گروه خواند و قوانین ساخته‌شده به دست انسان را مغایر شریعت توصیف کرد.

اما نام‌گذاری یک ساختار سیاسی به‌عنوان نظام اسلامی، به‌تنهایی اثبات‌کننده عدالت، رعایت کرامت انسانی یا مشروعیت آن نیست. معیار سنجش هر نظام، افزون بر ادعاهای دینی و سیاسی رهبرانش، رفتار آن با مردم، میزان رعایت حقوق اساسی و امکان دادخواهی و مشارکت شهروندان است.

واقعیت میدانی در افغانستان با ادعای عدالت و کرامت انسانی فاصله‌ای جدی دارد. دختران از آموزش بالاتر از صنف ششم محروم‌اند، زنان از ورود به دانشگاه‌ها منع شده‌اند و محدودیت‌های گسترده‌ای بر کار، رفت‌وآمد و حضور اجتماعی آنان اعمال می‌شود.

بر اساس گزارش یونسکو، حدود ۲.۴ میلیون دختر در افغانستان از آموزش متوسطه محروم مانده‌اند. سازمان ملل نیز تأکید کرده است که افغانستان تنها کشوری است که در آن زنان و دختران به‌صورت رسمی از آموزش متوسطه و عالی محروم شده‌اند.

در چنین وضعیتی، تأکید بر اجرای فرمان‌ها بدون پاسخ‌گویی درباره پیامدهای آن‌ها، نمی‌تواند جای عدالت را بگیرد. اگر هدف اجرای عدالت است، محروم‌کردن نیمی از جامعه از آموزش، کار و مشارکت عمومی چگونه با برابری انسانی و کرامت شهروندان سازگار است؟

وحدت ادعایی و حذف مخالفان سیاسی

در این گردهمایی، عبدالحکیم حقانی، قاضی‌القضات طالبان، گفت این گروه دخالت هیچ‌کس را نمی‌پذیرد. او همچنین از به‌قدرت‌رسیدن طالبان بدون توافق با جریان‌های سیاسی دیگر دفاع کرد و مدعی شد مشارکت مقام‌های پیشین در ساختار قدرت می‌توانست به تضعیف طالبان منجر شود.

این سخنان، بیش از آن‌که نشانه وحدت ملی باشد، بر نگاه انحصاری طالبان به قدرت تأکید می‌کند. وحدت در یک جامعه متکثر از مسیر حذف دیدگاه‌های متفاوت به دست نمی‌آید؛ بلکه نیازمند پذیرش تنوع قومی، مذهبی، زبانی و سیاسی، آزادی فعالیت احزاب و مشارکت واقعی گروه‌های مختلف جامعه است.

طالبان از زمان بازگشت به قدرت در اسد ۱۴۰۰، ساختار سیاسی را در انحصار خود نگه داشته‌اند. جریان‌های سیاسی مخالف، نمایندگان مستقل و گروه‌های اجتماعی خارج از این ساختار در تصمیم‌گیری‌های کلان سهمی ندارند. ادعای وحدت، بدون پذیرش حق مخالفت و مشارکت برابر، بیشتر به معنای یک‌صدایی اجباری است تا همبستگی اجتماعی.

ادعای نبود تبعیض مذهبی و زبانی

در سخنان مقام‌های طالبان در این نشست، ادعاهایی درباره نبود اختلاف‌های مذهبی و زبانی در میان اعضای این گروه نیز مطرح شد. اما نبود اختلاف در میان اعضای یک گروه سیاسی، به معنای نبود تبعیض در سراسر جامعه نیست.

جامعه افغانستان از اقوام، زبان‌ها و مذاهب گوناگون تشکیل شده است و حقوق شهروندان باید مستقل از تعلق قومی، مذهبی، زبانی و جنسیتی آنان تضمین شود. معیار برابری، ادعای رهبران درباره رفتار درون‌گروهی نیست؛ بلکه وضعیت واقعی همه شهروندان، به‌ویژه گروه‌هایی است که در ساختار قدرت نمایندگی ندارند.

آخوندزاده: همه مردم افغانستان باید حنفی باشند

هبت‌الله آخوندزاده در سخنرانی حدود ۹۰ دقیقه‌ای خود در دانشگاه کابل مدعی شد که همه مردم افغانستان پیرو مذهب حنفی‌اند. او گفت «امام راه انتخاب می‌کند» و بر همین اساس، همه باید از فقه حنفی پیروی کنند؛ او عمل به مذهب شافعی را نیز «ناروا» خواند و خواستار گردآمدن مردم بر یک مسیر فقهی شد. این اظهارات در فایل صوتی سخنرانی منتشرشده از سوی رسانه‌های وابسته به طالبان بازتاب یافته و چند رسانه مستقل نیز آن را گزارش کرده‌اند.

ادعای حنفی‌بودن همه مردم افغانستان با واقعیت جمعیتی این کشور سازگار نیست. هرچند اکثریت مسلمانان افغانستان اهل سنت و پیرو فقه حنفی‌اند، شهروندان شیعه، از جمله پیروان مذهب جعفری و اسماعیلی، نیز بخش مهمی از جامعه را تشکیل می‌دهند. افزون بر این، در میان اهل سنت افغانستان نیز پیروان فقه شافعی حضور دارند.

گزارش آزادی مذهبی وزارت خارجه آمریکا برای سال ۲۰۲۳، با استناد به برآوردهای متفاوت، سهم جمعیت شیعه را حدود ۱۱ تا ۲۹ درصد ذکر کرده است. راهنمای کشوری اتحادیه اروپا در سال ۲۰۲۴ نیز این سهم را حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد برآورد می‌کند. این ارقام به دلیل نبود سرشماری دقیق مذهبی یکسان نیستند؛ اما هر دو منبع وجود جامعه بزرگ شیعه در افغانستان را تأیید می‌کنند و ادعای «همه مردم» را رد می‌کنند.

مسئله فقط یک خطای آماری نیست. آخوندزاده از جایگاه رهبر طالبان، پیروی از یک مذهب را برای همه مردم تجویز کرده و عمل به مذهب دیگر را ناروا خوانده است. چنین موضعی تنوع مذهبی جامعه را نادیده می‌گیرد و این نگرانی را ایجاد می‌کند که پیروان مذاهب دیگر برای برخورداری از حقوق و آزادی‌های دینی خود با محدودیت بیشتری روبه‌رو شوند.

آزادی مذهب و عقیده شامل حق داشتن یا تغییر باور، پیروی از مناسک دینی و تعلق به یک مکتب فقهی است. هیچ مقام سیاسی نمی‌تواند صرفاً با اعلام یک مسیر واحد، هویت مذهبی همه شهروندان را تعیین کند. وحدت اجتماعی نیز به معنای یکسان‌سازی اجباری باورها نیست؛ بلکه با به‌رسمیت‌شناختن تفاوت‌ها و تضمین حقوق برابر پیروان مذاهب مختلف معنا پیدا می‌کند.

این سخنان در کنار گزارش‌های مربوط به محدودیت فعالیت نهادهای مذهبی شیعه و فشار بر برخی اجتماعات دینی، نگرانی‌ها درباره وضعیت آزادی مذهبی در افغانستان را تشدید می‌کند. معیار سنجش ادعای وحدت، نه تحمیل یک قرائت فقهی، بلکه تضمین امنیت و آزادی همه شهروندان، فارغ از مذهب و باور آنان است.

«تنها نظام اسلامی جهان»؛ ادعایی بدون معیار روشن

خیرالله خیرخواه، والی طالبان در میدان وردک، در این گردهمایی ادعا کرد که افغانستان تنها کشوری در جهان است که در آن «نظام اسلامی» برقرار است. او هم‌زمان گفت باید برای رفع چالش‌هایی که ممکن است این نظام را با مشکل روبه‌رو کند، تلاش شود.

این ادعا بدون تعریف روشن از معیارهای اسلامی‌بودن یک نظام و بدون بررسی وضعیت حقوق و آزادی‌های شهروندان، بیشتر یک موضع تبلیغاتی است تا نتیجه یک ارزیابی علمی. در جهان اسلام، کشورهای متعددی با ساختارهای سیاسی متفاوت وجود دارند و معیار مورد توافقی برای تأیید ادعای انحصاری طالبان ارائه نشده است.

مهم‌تر از رقابت بر سر عنوان‌ها، وضعیت زندگی مردم است. فقر، بیکاری، محدودیت آموزش، محرومیت زنان از کار و نبود آزادی‌های مدنی، واقعیت‌هایی هستند که با اعلام یک عنوان مذهبی از میان نمی‌روند.

نشست علمی یا گردهمایی برای تأیید فرمان‌ها؟

طالبان این نشست را علمی و پژوهشی معرفی کردند و اعلام شد که صدها مقاله درباره فرمان‌های رهبر این گروه تهیه شده است. با این حال، گزارش‌های منابع محلی از توزیع پرسش‌نامه میان شماری از استادان دانشگاه درباره اعطای عنوان «شیخ‌الاسلام» به آخوندزاده حکایت دارد.

استادان شرکت‌کننده باید مشخصات و سمت خود را در کنار نظرشان درباره این پیشنهاد ثبت می‌کردند. برخی از آنان گفته‌اند این شیوه آنان را در موقعیتی دشوار قرار داده است؛ زیرا مخالفت با پیشنهاد درباره رهبر طالبان می‌توانست برایشان پیامد داشته باشد. هنوز روشن نیست این پرسش‌نامه‌ها چه نقشی در تصمیم نهایی داشته‌اند و آیا عنوان یادشده رسماً به آخوندزاده اعطا شده است یا خیر.

از همین رو، نمی‌توان اعطای قطعی عنوان «شیخ‌الاسلام» را تأییدشده دانست. آنچه گزارش شده، طرح این پیشنهاد و جمع‌آوری نظر شماری از شرکت‌کنندگان است؛ نه اعلام مستند یک روند مستقل و شفاف برای انتخاب یا اعطای این عنوان.

از سوی دیگر، تعطیلی یک‌هفته‌ای دانشگاه کابل و تخلیه خوابگاه‌های دانشجویان برای برگزاری این نشست، پرسش دیگری درباره اولویت‌های طالبان ایجاد می‌کند. دانشگاه باید فضایی برای آموزش، پژوهش و گفت‌وگوی آزاد باشد؛ نه مکانی که دانشجویان از آن بیرون رانده شوند تا گردهمایی تأیید فرمان‌های رهبر طالبان برگزار شود.

آزمون واقعی ادعاها، حقوق مردم است

سخنرانی آخوندزاده و اظهارات مقام‌های طالبان در دانشگاه کابل، مجموعه‌ای از ادعاها درباره وحدت، عدالت، شریعت و رضایت مردم را مطرح کرد؛ اما هیچ‌یک از این مفاهیم را نمی‌توان جدا از واقعیت زندگی شهروندان سنجید.

وحدت زمانی معنا دارد که مخالفان سیاسی حق حضور داشته باشند؛ عدالت زمانی محقق می‌شود که زنان و مردان از حقوق برابر برخوردار باشند؛ آموزش زمانی ارزشمند است که درهای دانشگاه و مکتب به روی همه باز باشد؛ و رضایت عمومی زمانی قابل سنجش است که مردم بتوانند بدون ترس از بازداشت و مجازات، نظر مخالف خود را بیان کنند.

پنهان‌ماندن تصویر رهبر طالبان در کنار انتشار گزینشی صدای او نیز نمادی از شکاف میان ادعای اقتدار و پاسخ‌گویی است. رهبری که از مردم اطاعت می‌خواهد، باید در برابر آنان و پیامدهای تصمیم‌هایش پاسخ‌گو باشد. برگزاری نشست‌های پرهزینه و گردآوردن مقام‌های همسو، جای مشارکت آزادانه مردم و رعایت حقوق بنیادین آنان را نمی‌گیرد.

📢 وقتی صدای افغانستان خاموش شود، تاریخ خاموش می‌ماند…

خبرگزاری شانا؛ صدای افغانستان

ما را دنبال کنید:

هم‌رسانی این خبر: تلگرام واتس‌اپ فیسبوک ایکس
این مطلب را می‌پسندید؟ با پسند شما در «انتخاب مخاطبان» دیده می‌شود.
خبرها را زودتر از همه در تلگرام بخوانیدکانال رسمی خبرگزاری شانا؛ خبر فوری، گزارش و روایت مردمعضویت در کانال