چه کسی جای معلمان زن افغانستان را می‌گیرد؟

محدودیت آموزش دختران در افغانستان، بحرانی فراتر از بسته‌ماندن مکاتب ایجاد کرده است. برآورد یونیسف نشان می‌دهد ادامه این وضعیت می‌تواند تا سال ۲۰۳۰ به کاهش ۲۰ هزار معلم زن و پنج‌هزار و ۴۰۰ نیروی بهداشتی زن منجر شود؛ روندی که ظرفیت آموزش، خدمات درمانی و آینده اقتصادی کشور را نیز تحت تأثیر قرار می‌دهد.

محرومیت دختران از آموزش، تنها آینده میلیون‌ها دانش‌آموز را تهدید نمی‌کند؛ این سیاست زنجیره تربیت معلمان، پزشکان و متخصصان زن را نیز تضعیف می‌کند؛ بحرانی که پیامدهای آن می‌تواند تا سال‌ها در آموزش، سلامت و اقتصاد افغانستان باقی بماند.

افغانستان با بحرانی روبه‌رو است که آثار آن به تعطیلی صنف‌های درسی محدود نمی‌شود. هر سالی که دختران از ادامه تحصیل بازمی‌مانند، شمار کسانی که می‌توانند در آینده به‌عنوان معلم، پزشک، قابله، پرستار و نیروی متخصص زن وارد جامعه شوند، محدودتر می‌شود.

این مسئله یکی از پیامدهای کمتر دیده‌شده سیاست‌های آموزشی طالبان است: افغانستان نه‌تنها فرصت آموزش را از میلیون‌ها دختر می‌گیرد، بلکه ظرفیت خود را برای تربیت نسل بعدی زنان متخصص نیز از دست می‌دهد.

بر اساس تحلیل یونیسف که در ۲۸ آوریل ۲۰۲۶ منتشر شد، افغانستان ممکن است تا سال ۲۰۳۰ حدود ۲۰ هزار معلم زن و پنج‌هزار و ۴۰۰ نیروی بهداشتی زن را از دست بدهد؛ برآوردی از پیامد ادامه محدودیت‌های آموزشی و شغلی زنان، نه شمار قطعی افرادی که تاکنون از حرفه خود خارج شده‌اند.

زنجیره‌ای که در حال گسستن است

آموزش معلم تنها به استخدام افراد در مکتب محدود نمی‌شود. نظام آموزشی برای حفظ کیفیت خود به روندی پیوسته نیاز دارد: دانش‌آموز باید بتواند تحصیلات متوسطه را به پایان برساند، وارد آموزش عالی یا مراکز تربیت معلم شود، مهارت تخصصی کسب کند و سرانجام به نیروی آموزشی تبدیل شود.

اما محرومیت دختران از آموزش بالاتر از صنف ششم، این مسیر را برای یک نسل از دانش‌آموزان قطع کرده است. ممنوعیت ورود زنان به دانشگاه‌ها نیز امکان ادامه تحصیل عالی را از آنان گرفته است.

این محدودیت‌ها در کنار کاهش شمار معلمان زن، مسئله‌ای فراتر از کمبود نیروی کار ایجاد می‌کند: نسلی که باید جایگزین معلمان و متخصصان امروز شود، فرصت لازم برای کسب آموزش و مهارت را ندارد.

یونیسف می‌گوید شمار معلمان زن آموزش پایه از نزدیک به ۷۳ هزار نفر در سال ۲۰۲۲ به حدود ۶۶ هزار نفر در سال ۲۰۲۴ کاهش یافته است؛ افتی بیش از ۹ درصد. این کاهش در شرایطی رخ داده که نظام آموزشی افغانستان برای پاسخ‌گویی به نیاز جمعیت دانش‌آموزان، به نیروی آموزشی بیشتری نیاز دارد.

پیامدها فراتر از صنف‌های درسی

کمبود معلمان زن فقط یک مسئله اداری یا استخدامی نیست. در شرایطی که محدودیت‌های اجتماعی و سیاست‌های طالبان دسترسی دختران به آموزش را محدود کرده، حضور زنان در بخش آموزش برای دسترسی بسیاری از دختران به یادگیری اهمیت ویژه دارد.

کاهش شمار معلمان زن می‌تواند دسترسی دختران به آموزش و فرصت‌های یادگیری را دشوارتر کند؛ به‌ویژه در مناطقی که حضور معلمان زن برای خانواده‌ها و ادامه تحصیل دختران اهمیت دارد.

پیامد این وضعیت به بخش سلامت نیز گسترش می‌یابد. برآورد یونیسف از احتمال کاهش پنج‌هزار و ۴۰۰ نیروی بهداشتی زن تا سال ۲۰۳۰ هشدار می‌دهد که محدودیت آموزش و اشتغال زنان می‌تواند خدمات درمانی برای زنان و کودکان را با دشواری بیشتری روبه‌رو کند.

در جامعه‌ای که برخی زنان به دلایل فرهنگی و اجتماعی نمی‌توانند به‌آسانی از خدمات درمانی ارائه‌شده از سوی مردان استفاده کنند، کمبود پزشکان، قابله‌ها و پرستاران زن می‌تواند دسترسی آنان به خدمات ضروری را محدودتر کند.

به این ترتیب، محرومیت دختران از آموزش در یک بخش متوقف نمی‌ماند؛ آثار آن می‌تواند به مدرسه، بیمارستان، خانواده و اقتصاد منتقل شود.

نسلی محروم از ادامه تحصیل

یونیسف در ۱۴ اوت ۲۰۲۶ اعلام کرد که بیش از ۲.۶ میلیون دختر در افغانستان از زمان اعمال ممنوعیت آموزش متوسطه در سال ۲۰۲۱ از ادامه تحصیل محروم شده‌اند. افغانستان همچنان تنها کشور جهان است که در آن آموزش متوسطه و عالی برای دختران و زنان عملاً مسدود است.

این محرومیت تنها به سال‌های ازدست‌رفته آموزش محدود نمی‌شود. هرچه شمار بیشتری از دختران نتوانند تحصیلات متوسطه و عالی را ادامه دهند، شمار کمتری از آنان امکان ورود به رشته‌های تخصصی و حرفه‌هایی را خواهند داشت که جامعه برای ارائه خدمات عمومی به آن‌ها نیاز دارد.

هزینه‌ای که به اقتصاد منتقل می‌شود

محرومیت دختران از آموزش و محدودیت اشتغال زنان، هزینه‌ای فراتر از بخش آموزش دارد. تحلیل یونیسف برآورد می‌کند که محدودیت‌های آموزشی و شغلی زنان سالانه دست‌کم ۵.۳ میلیارد افغانی، معادل حدود ۸۴ میلیون دلار، از تولید اقتصادی افغانستان می‌کاهد؛ رقمی معادل حدود نیم درصد تولید ناخالص داخلی افغانستان در سال ۲۰۲۳.

این هزینه در شرایطی به اقتصاد تحمیل می‌شود که افغانستان برای بازسازی ظرفیت‌های عمومی، کاهش فقر و گسترش خدمات آموزشی و درمانی به نیروی متخصص نیاز دارد.

از دست رفتن فرصت آموزش برای دختران، به معنای محدودشدن امکان مشارکت آنان در بازار کار آینده نیز هست. در نتیجه، خانواده‌ها و جامعه از ظرفیت بخشی از نیروی انسانی خود محروم می‌شوند؛ ظرفیتی که بازسازی آن در کوتاه‌مدت ممکن نیست.

تلاش خانواده‌ها برای زنده نگه‌داشتن آموزش

با وجود محدودیت‌ها، خانواده‌ها و جوامع محلی همچنان برای فراهم‌کردن فرصت یادگیری کودکان تلاش می‌کنند. یونیسف گزارش داده است که در سال ۲۰۲۵ حدود ۴۴۲ هزار کودک از برنامه‌های آموزش مبتنی بر جامعه بهره‌مند شدند که ۶۶ درصد آنان دختر بودند. همچنین بیش از ۳.۷ میلیون کودک در مکاتب دولتی از حمایت‌های اضطراری آموزشی برخوردار شدند.

این تلاش‌ها نشان می‌دهد تقاضا برای آموزش از میان نرفته است؛ خانواده‌ها همچنان خواهان یادگیری فرزندان خود هستند. اما برنامه‌های حمایتی و محلی، بدون دسترسی به آموزش رسمی، امکان ادامه مسیر تحصیلی و ورود به دانشگاه و حرفه‌های تخصصی را به‌طور کامل فراهم نمی‌کنند.

مسئله فقط امروز نیست

سیاست‌های آموزشی طالبان را نمی‌توان تنها با شمار مکاتب بسته یا دانش‌آموزان محروم از تحصیل سنجید. مسئله اصلی، آینده نسلی است که فرصت تبدیل‌شدن به نیروی متخصص را از دست می‌دهد.

وقتی دختران امروز نتوانند تحصیلات متوسطه و عالی را ادامه دهند، افغانستان در سال‌های آینده با محدودیت بیشتری برای تأمین معلمان، پزشکان، قابله‌ها و دیگر متخصصان زن روبه‌رو خواهد شد.

برآورد یونیسف درباره احتمال از دست رفتن بیش از ۲۵ هزار معلم و نیروی بهداشتی زن تا سال ۲۰۳۰، هشداری درباره پیامدهای بلندمدت این سیاست‌هاست. این روند می‌تواند خدمات عمومی را ضعیف‌تر کند و هزینه آن را به نسل‌های بعدی منتقل سازد.

پرسش اصلی دیگر فقط این نیست که چه تعداد دختر امروز از رفتن به مکتب محروم‌اند؛ پرسش این است که افغانستان در آینده چه تعداد معلم، پزشک و متخصص زن خواهد داشت و چه کسی قرار است جای کسانی را بگیرد که امروز در حال خروج از این بخش‌ها هستند؟

تا زمانی که مسیر آموزش دختران و مشارکت زنان در زندگی حرفه‌ای و اجتماعی مسدود بماند، این بحران با گذشت زمان عمیق‌تر خواهد شد.

📢 وقتی صدای افغانستان خاموش شود، تاریخ خاموش می‌ماند…

خبرگزاری شانا؛ صدای افغانستان

ما را دنبال کنید:

نویسنده مطلب
بلخی
بلخی روزنامه‌نگار، سردبیر، نویسنده

بلخی، نام مستعار وی است؛ روزنامه‌نگار و دانش‌آموخته روابط بین‌الملل که بیش از هجده سال در عرصه رسانه در افغانستان فعالیت داشته است. علاقه به روزنامه‌نگاری و باور به مسئولیت…

ادامه بیوگرافی و مطالب نویسنده
هم‌رسانی این خبر: تلگرام واتس‌اپ فیسبوک ایکس
این مطلب را می‌پسندید؟ با پسند شما در «انتخاب مخاطبان» دیده می‌شود.
خبرها را زودتر از همه در تلگرام بخوانیدکانال رسمی خبرگزاری شانا؛ خبر فوری، گزارش و روایت مردمعضویت در کانال