علم و آموزش؛ زیربنای پیشرفت و آینده‌ای روشن

دهم نوامبر، روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه، فرصتی است برای بازاندیشی درباره جایگاه دانش در زندگی انسان و نقش آن در ساختن جوامعی باثبات، پیشرفته و برخوردار از رفاه. این مناسبت یادآور حقیقتی اساسی است: هیچ جامعه‌ای بدون آموزش، پژوهش و تفکر علمی نمی‌تواند به توسعه پایدار دست یابد.

نگاهی به تجربه کشورهای پیشرفته نشان می‌دهد که سرمایه‌گذاری در علم و آموزش، یکی از پایه‌های اصلی پیشرفت اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی آن‌ها بوده است. ملت‌هایی که ارزش دانش را درک کرده‌اند، با نیازهای زمان هماهنگ شده و از ظرفیت علم برای حل مشکلات، تقویت اقتصاد و بهبود زندگی شهروندان خود بهره برده‌اند.

روز جهانی علم در خدمت صلح و توسعه از سال ۲۰۰۱ به ابتکار یونسکو نام‌گذاری شد و هر سال در دهم نوامبر گرامی داشته می‌شود. هدف این مناسبت، برجسته‌کردن نقش علم در ساختن جوامع صلح‌آمیز و پایدار، تقویت همکاری علمی و افزایش آگاهی عمومی درباره اهمیت پژوهش است. موضوع محوری این روز در سال ۲۰۲۶ نیز «ایجاد زمینه مشترک از راه دیپلماسی علمی» تعیین شده است.

ما مسلمانان نیز گذشته‌ای درخشان در عرصه علم و دانش داریم. تمدن اسلامی دانشمندان بزرگی را پرورش داده است که آثار و دستاوردهای آنان در تاریخ علم جایگاهی برجسته دارد. خوارزمی با نقش‌آفرینی در توسعه جبر و ریاضیات، ابن‌هیثم با پژوهش‌های بنیادین در نورشناسی، ابوریحان بیرونی با مطالعات گسترده در نجوم، جغرافیا و ریاضیات و ابن‌سینا با آثار ماندگار خود در پزشکی، سهم ارزشمندی در پیشرفت دانش بشری داشته‌اند.

این میراث نشان می‌دهد که جوامع مسلمان از ظرفیت و استعداد علمی برخوردارند؛ اما افتخار به گذشته، به‌تنهایی آینده‌ای بهتر نمی‌سازد. آنچه اهمیت دارد، زنده نگه‌داشتن روحیه پرسشگری، تحقیق و نوآوری و فراهم‌کردن زمینه‌ای است که نسل‌های جدید بتوانند راه دانشمندان گذشته را ادامه دهند.

برای جامعه افغانستان، توجه به آموزش و پرورش ضرورتی بنیادی است. آموزش نباید به شهرهای بزرگ یا خانواده‌های برخوردار محدود بماند. هر کودک، در هر نقطه کشور، باید فرصت دسترسی به آموزش باکیفیت را داشته باشد. دختران و پسران نیز باید از فرصت‌های برابر برای یادگیری و رشد علمی برخوردار باشند؛ زیرا محروم‌کردن بخشی از جامعه از دانش، در واقع محدودکردن ظرفیت پیشرفت همه مردم است.

واقعیت امروز افغانستان با این ضرورت فاصله عمیقی دارد. بر اساس اعلام یونیسف در اوت ۲۰۲۶، بیش از ۲.۶ میلیون دختر از سال ۲۰۲۱ تاکنون از ادامه آموزش متوسطه محروم شده‌اند و تحصیل دختران در مقاطع متوسطه و عالی همچنان ممنوع است. این محرومیت تنها آینده فردی دختران را تحت تاثیر قرار نمی‌دهد، بلکه ظرفیت علمی، اقتصادی و اجتماعی سراسر کشور را نیز تضعیف می‌کند.

کشور ما به سیاستی ملی و فراگیر در عرصه آموزش نیاز دارد؛ سیاستی که دسترسی جوانان به آموزش عالی را گسترش دهد و فرصت تحصیل را برای همه شهروندان فراهم سازد. البته هدف نباید صرفا افزایش شمار دانش‌آموختگان یا توزیع مدارک دانشگاهی باشد. جامعه به متخصصان، پژوهشگران و نیروهای مسلکی و متعهدی نیاز دارد که مشکلات کشور را بشناسند و برای حل آن‌ها راهکارهای عملی ارائه کنند.

دانشگاه‌ها نیز باید فراتر از مراکز آموزشی و صدور مدارک تحصیلی عمل کنند. آن‌ها زمانی می‌توانند نقش واقعی خود را در توسعه ایفا کنند که به کانون‌های پژوهش، نوآوری و تولید دانش تبدیل شوند. جوانان باید در زمینه‌هایی مانند زراعت، پزشکی، مهندسی، اقتصاد و فناوری فرصت تحقیق و تجربه عملی داشته باشند تا آموخته‌های علمی خود را در خدمت نیازهای جامعه قرار دهند.

پیشرفت پایدار زمانی امکان‌پذیر است که یک کشور بر توان علمی و تخصص نیروهای خود تکیه کند. علم به ما کمک می‌کند از منابع طبیعی به‌درستی بهره ببریم، مشکلات اقتصادی و اجتماعی را بهتر بشناسیم، منافع ملی را حفظ کنیم و در عرصه جهانی حضوری موثر داشته باشیم. وابستگی به دانش و فناوری دیگران، بدون سرمایه‌گذاری در ظرفیت‌های داخلی، نمی‌تواند زمینه استقلال و توسعه پایدار را فراهم سازد.

از سوی دیگر، علم و آموزش تنها ابزار رقابت اقتصادی نیستند؛ آن‌ها در گسترش صلح، تفاهم و همکاری میان ملت‌ها نیز نقش دارند. همکاری علمی می‌تواند مرزهای سیاسی و فرهنگی را پشت سر بگذارد و زمینه تبادل تجربه، حل مسائل مشترک و کاهش فاصله میان جوامع را فراهم کند. به همین دلیل، حمایت از پژوهش و آزادی علمی باید بخشی از اولویت‌های هر جامعه‌ای باشد که به آینده خود می‌اندیشد.

دهم نوامبر نباید تنها به یک مناسبت تقویمی محدود بماند. این روز فرصتی است برای یادآوری مسئولیتی همگانی: ساختن آینده‌ای روشن از مسیر آموزش، پژوهش و حمایت از استعدادهای نسل جوان. اگر می‌خواهیم نسل آینده با مشکلات امروز روبه‌رو نباشد، باید از همین امروز برای دسترسی برابر به آموزش، تقویت دانشگاه‌ها و گسترش فرهنگ تحقیق سرمایه‌گذاری کنیم.

علم و آموزش امتیاز گروهی خاص نیست؛ حق و نیاز همه مردم است. جامعه‌ای که درهای دانش را به روی شهروندان خود می‌گشاید، در حقیقت راه توسعه، صلح و رفاه را هموار می‌کند. آینده روشن زمانی ساخته می‌شود که هیچ کودکی به دلیل جنسیت، فقر یا محل زندگی از آموزش محروم نماند و هیچ استعدادی به‌دلیل نبود فرصت، خاموش نشود.