مرگی که سکوت نکرد؛ واکنش‌های گسترده به کشته‌شدن حسیب پنجشیری

کشته‌شدن حسیب پنجشیری، مشهور به حسیب قوای مرکز، از فرماندهان شناخته‌شده جبهه مقاومت ملی افغانستان، به دست طالبان، موجی گسترده از واکنش‌ها را در سطح داخلی و در میان جریان‌های سیاسی مخالف این گروه برانگیخته است.

این رویداد که رسانه‌های افغانستان را به خود مشغول کرده، بار دیگر پرسش‌های کهنه درباره سرنوشت فرماندهان مقاومت در برابر طالبان، و نیز نحوه بازتاب چنین رویدادهایی در رسانه‌های افغانستان را زنده کرده است. در ادامه، مهم‌ترین واکنش‌ها و ابعاد این رویداد را مرور می‌کنیم.

اعلامیه رسمی جبهه مقاومت

جبهه مقاومت ملی افغانستان شامگاه پنج‌شنبه، ۲۹ اسد، با نشر اعلامیه‌ای رسمی، کشته‌شدن حسیب پنجشیری و همراهانش را در جریان یک کمین و درگیری با طالبان تأیید کرد. در این اعلامیه از خانواده‌های قربانیان، هم‌سنگران آنان و مردم افغانستان به‌طور رسمی تسلیت گفته شده و آمده است که حسیب پس از یک «کمین ناجوانمردانه» کشته شده است.

بر اساس متن این اعلامیه، حسیب پنجشیری در برابر آنچه «استبداد و نابرابری» توصیف شده، سال‌ها ایستادگی کرده و در کنار دیگر اعضای جبهه مقاومت ملی فعالانه در میدان حاضر بوده است.

عبدالله خنجانی، مسئول سیاسی جبهه مقاومت ملی، نیز در پیامی جداگانه، کشته‌شدن حسیب پنجشیری را تأیید کرد و او را از «فرماندهان بزرگ» این جبهه خواند. با این حال، خنجانی درباره زمان و مکان دقیق کشته‌شدن او جزئیاتی ارائه نکرد و ابهاماتی درباره چگونگی این رویداد همچنان باقی مانده است.

شیوه انتشار خبر از سوی طالبان و اتهام بی‌حرمتی به جسد

رسانه‌های نزدیک به طالبان عصر روز پنج‌شنبه نخستین گروهی بودند که خبر کشته‌شدن حسیب پنجشیری را منتشر کردند و مدعی شدند او در جریان یک عملیات استخباراتی این گروه در منطقه سالنگ شمالی کشته شده است. همزمان با انتشار خبر، این رسانه‌ها تصاویری از پیکر او را نیز به نمایش گذاشتند.

بر اساس نوارهای صوتی منتشرشده از اعضای طالبان در شبکه‌های اجتماعی، ادعا شده که پیش از انتشار رسمی خبر، شماری از جنگجویان طالبان در کنار پیکر بی‌جان حسیب پنجشیری تصویربرداری کرده‌اند و این تصاویر به‌سرعت در فضای مجازی دست‌به‌دست شد.

یکی از حساس‌ترین ابعاد این رویداد، اتهام بی‌حرمتی به پیکیر بی‌جان حسیب پنجشیری از سوی جنگجویان طالبان بود.

صلاح‌الدین ربانی، رییس حزب جمعیت اسلامی افغانستان، در واکنش به این موضوع گفت طالبان با «نادیده‌گرفتن بدیهیات اخلاق اسلامی و انسانی» به اجساد قربانیان بی‌حرمتی می‌کنند و افزود: «این گروه ستمگر باید بداند که با به شهادت رساندن، تهدید و گسترش ترس، عزم مردم افغانستان را برای داشتن یک آینده عزتمند و قانونمند قوی‌تر می‌سازد.»

این اتهام در ادامه سلسله‌ای از گزارش‌های مشابه قرار می‌گیرد که پیش‌تر نیز درباره برخورد طالبان با اجساد فرماندهان کشته‌شده مقاومت، از جمله در رویداد کشته‌شدن اکمل امیری در سالنگ سه سال پیش، مطرح شده بود.

با وجود انتشار گسترده این تصاویر، سخنگویان رسمی طالبان تاکنون هیچ اظهار نظر رسمی درباره این رویداد نداشته‌اند و جزئیات دقیق نحوه به‌دام‌افتادن و کشته‌شدن حسیب پنجشیری همچنان روشن نیست.

واکنش احزاب و جریان‌های سیاسی

«جبهه آزادی افغانستان» در بیانیه‌ای اعلام کرد کشته‌شدن حسیب پنجشیری «نه تنها اندک‌ترین خللی در اراده و عزم» این جریان برای «برچیدن بساط شوم امارت طالبانی» ایجاد نمی‌کند، بلکه روحیه و انگیزه انتقام و پیکار برای آزادی را در صفوف مبارزان تقویت می‌کند. این جبهه افزود که هم‌سنگران حسیب پنجشیری با خون او پیمان انتقام و ایستادگی بسته‌اند.

«روند سبز افغانستان» به رهبری امرالله صالح، معاون پیشین ریاست‌جمهوری، حسیب پنجشیری را «عیاری باایمان» توصیف کرد که «به‌خاطر تأمین عدالت و برچیدن بساط ستم، تبعیض، تعصب و جهالت طالبان در سنگر واقعی ایستاد و جانش را فدای آرمان نهایت واضح و شریفانه مردم نمود».

جبهه «جمهوریت افغانستان» نیز گفت حسیب پنجشیری «سال‌های دشواری را در راه دفاع از آزادی، عزت و سربلندی افغانستان سپری کرد» و نام او در یاد همرزمان و مردم افغانستان باقی خواهد ماند؛ و افزود که «فقدان او ضایعه‌ای دردناک است؛ اما آرمان و باوری که برای آن ایستادگی کرد، با فقدان او پایان نمی‌یابد.»

خالد امیری، از فرماندهان ارشد جبهه مقاومت ملی افغانستان، نیز در واکنش به این رویداد گفت که جای حسیب پنجشیری در سنگر برای همیشه خالی خواهد ماند، اما خون وی «هرگز بی‌پاسخ نخواهد ماند».

امیری با نشر پیامی در شبکه اجتماعی ایکس، حسیب پنجشیری را مردی شجاع و هم‌سنگر سال‌های دشوار خواند و افزود که فقدان او زخمی است که به‌آسانی جبران نخواهد شد، اما راه و آرمانی را که او تا آخرین لحظه برای آن مبارزه کرد، با اراده‌ای محکم‌تر از گذشته ادامه خواهند داد.

واکنش فعالان حقوق زنان و نهادهای مدنی

مولوده توانا، فعال حقوق زنان، در یادداشتی احساسی نوشت که پنج سال گذشته برای مخالفان طالبان چیزی جز «آزمون‌های سخت و رفتن مردانی که فراموش نخواهند شد» نبوده و حسیب را «مرد کوه‌پایه‌های هندوکش» خواند که «نام و آرمانش در دل‌ها زنده خواهد ماند».

زرمینه پریانی، فعال دیگر حقوق زنان، جنگاوران جبهه مقاومت را به «گلادیاتورهای اسپارتاکوس» تشبیه کرد و بر روحیه ایستادگی آنان در برابر نیرویی به‌مراتب مجهزتر تأکید کرد. لیلا بسیم نیز در پیامی کوتاه نوشت که حسیب «سرخ‌روی شد و نامش را بر بلندای هندوکش به یادگار گذاشت».

جنبش متحد زنان افغانستان برای آزادی، کانون آزادی افغانستان و جنبش زنان پنجشیر نیز هرکدام با نشر بیانیه‌های جداگانه، کشته‌شدن حسیب پنجشیری را ضایعه‌ای برای جریان‌های آزادی‌خواه توصیف و بر حمایت او از حقوق و آزادی‌های زنان افغانستان تأکید کردند. در بیانیه جنبش زنان پنجشیر آمده بود که نبود او «ضایعه‌ای سنگین و جبران‌ناپذیر» است.

بانو بهاره احمدی، معاون شانانیوز و فعال حقوق بشر

بانو بهاره احمدی، معاون شانانیوز و فعال حقوق بشر، در واکنش به این رویداد، ضمن تسلیت به خانواده و هم‌رزمان حسیب پنجشیری، بر لزوم پایبندی همه طرف‌های درگیر در منازعه افغانستان به موازین حقوق بشردوستانه بین‌المللی تأکید کرد.

بانو احمدی گفت احترام به کرامت انسانی، حتی در شرایط جنگ و درگیری مسلحانه، خط قرمزی است که هیچ گروهی، صرف‌نظر از موضع سیاسی یا نظامی خود، مجاز به عبور از آن نیست. او افزود که نمایش و انتشار تصاویر اجساد قربانیان، فارغ از این‌که قربانی به کدام طرف منازعه تعلق داشته باشد، مصداق آشکار نقض حقوق بنیادین انسانی و حقوق خانواده‌های داغدار برای دسترسی به پیکر عزیزان‌شان و برگزاری مراسم تدفین باعزت است.

او همچنین به شیوه بازتاب این خبر از سوی برخی رسانه‌های افغانستان اشاره کرد و گفت جای تأمل دارد که برخی رسانه‌های بزرگ، به‌جای پرداختن مستقل و پرسشگرانه به ابعاد حقوق‌بشری این رویداد، صرفاً به بازنشر روایت رسمی طالبان بسنده کرده‌اند؛ روایتی که حتی در برخی موارد بدون کوچک‌ترین تغییر یا فاصله‌گذاری خبری، عباراتی مانند «عناصر شر و فساد» را برای توصیف جبهه مقاومت به کار برده است.

بانو احمدی تأکید کرد وقتی رسانه‌ای بدون هیچ تحلیل یا پرسشی، ادبیات یک‌طرف درگیر در جنگ را عیناً بازتاب می‌دهد و از کنار اتهامات مربوط به بی‌حرمتی به اجساد بی‌تفاوت عبور می‌کند، عملاً از مسئولیت حرفه‌ای و اخلاقی خود در قبال بازتاب نقض‌های حقوق بشری فاصله می‌گیرد.

او در ادامه با اشاره به این‌که خبرنگاران و کارکنان برخی از همین رسانه‌ها در دوره جمهوری خود قربانی حملات طالبان بوده‌اند، گفت این پیشینه، مسئولیت اخلاقی سنگین‌تری بر دوش این رسانه‌ها می‌گذارد تا در قبال چنین رویدادهایی، حساسیت بیشتری به خرج دهند و از تکرار بی‌کم‌وکاست روایت‌های یک‌طرفه بپرهیزند.

پوشش رسانه‌ای طلوع‌نیوز و آریانا نیوز

طلوع‌نیوز، از رسانه‌های بزرگ افغانستان که به گروه رسانه‌ای موبی گروپ وابسته است، خبر کشته‌شدن حسیب پنجشیری را در قالب یک پست کوتاه به زبان پشتو در صفحه رسمی خود منتشر کرد.

بر اساس متن این پست، منابع امنیتی به طلوع‌نیوز گفته‌اند که یکی از اعضای «گروه مسلح مخالف امارت اسلامی»، که در همان جمله با عبارت «شر و فساد یا جبهه مقاومت» توصیف شده، به نام «حسیب قوای مرکز» در یک سلسله عملیات کشته شده است. طلوع‌نیوز در پایان این پست تصریح کرده بود که منابع، جزئیات بیشتری در این باره در اختیار این رسانه قرار نداده‌اند.

نکته قابل توجه در این پست، استفاده مستقیم از ادبیات رسمی طالبان («شر و فساد») برای توصیف جبهه مقاومت، بدون هیچ‌گونه فاصله‌گذاری خبری، نقل‌قول مستقل، یا واکنش از سوی طرف مقابل منازعه است؛ رویه‌ای که در استانداردهای معمول روزنامه‌نگاری بی‌طرفانه، معمولاً با علامت نقل‌قول یا عباراتی مانند «به گفته طالبان» همراه می‌شود.

این شیوه پوشش، در حالی صورت گرفته که خودِ گروه رسانه‌ای موبی، مالک طلوع‌نیوز، در دوره جمهوری یکی از هدف‌های مستقیم حملات طالبان بوده است.

بر اساس گزارشی که در روزهای اخیر در فضای مجازی بازنشر شده، در ۲۰ جنوری ۲۰۱۶، هفت تن از کارمندان رسانه‌ای این گروه در یک حمله انتحاری طالبان کشته شدند؛ حمله‌ای که طالبان در آن زمان آن را اقدامی در «انتقام از اتهامات دروغ تلویزیون طلوع علیه طالبان» اعلام کرده بود.

بازنشر این سابقه در کنار پست اخیر طلوع‌نیوز، این پرسش را در میان کاربران برانگیخت که چرا رسانه‌ای با چنین پیشینه‌ای، در بازتاب خبر کشته‌شدن یک فرمانده مخالف طالبان، عیناً از واژگان تبلیغاتی این گروه استفاده کرده است.

آریانا نیوز، دیگر شبکه بزرگ خبری افغانستان، نیز خبر را با انتشار عکسی از حسیب پنجشیری در حال نگه‌داشتن یک دستگاه بی‌سیم، همراه با تیتر «منابع امنیتی: حسیب قوای مرکز کشته شد» منتشر کرد.

در متن این پست آمده بود: «منابع امنیتی می‌گویند که در نتیجه یک عملیات استخباراتی عناصر شر و فساد (جبهه مقاومت)، فردی به نام حسیب قوای مرکز کشته شده است.»

در این مورد نیز، مشابه پست طلوع‌نیوز، عبارت «عناصر شر و فساد» برای توصیف جبهه مقاومت، بدون هیچ‌گونه اصلاح، نقل‌قول مجزا یا اشاره به این‌که این توصیف برگرفته از ادبیات رسمی طالبان است، در متن خبر تکرار شده است. حجم بالای واکنش کاربران به این پست، خود نشان‌دهنده حساسیت افکار عمومی نسبت به نحوه واژه‌گزینی رسانه‌ها در بازتاب چنین رویدادهایی بود.

و در نهایت …

کشته‌شدن حسیب پنجشیری، فراتر از یک خبر ساده درباره مرگ یک فرمانده در میدان جنگ، آینه‌ای شد که چند لایه از واقعیت امروز افغانستان را همزمان بازتاب داد: شکاف عمیق میان روایت رسمی طالبان و روایت مخالفان آن‌ها، پرسش‌های حل‌نشده درباره رعایت کرامت انسانی حتی در بحبوحه جنگ، و نیز آزمونی سخت پیش‌روی رسانه‌های افغانستان درباره اینکه در لحظه‌های حساس، کدام‌سو می‌ایستند.

آنچه از میان انبوه بیانیه‌ها، پیام‌های تسلیت و واکنش‌های خشم‌آلود برمی‌آید، این است که مرگ حسیب پنجشیری نه‌تنها به پایان یک مسیر ختم نشد، بلکه برای بسیاری به نقطه آغاز عزمی تازه بدل شد.

اما در همین میان، رفتار برخی رسانه‌های بزرگ افغانستان در بازتاب این رویداد، پرسش دیگری را نیز به میان کشید؛ پرسشی که شاید کمتر از مرگ خودِ حسیب پنجشیری بازتاب نیافته، اما به همان اندازه سرنوشت‌ساز است.

در کشوری که خبرنگاران و کارکنان رسانه‌ای خود روزی طعمه مستقیم حملات طالبان بودند، و در شرایطی که کرامت انسانی حتی برای اجساد کشته‌شدگان جنگ به رسمیت شناخته نمی‌شود، این پرسش اساسی مطرح می‌شود:

آیا رسانه‌ای که در روایت رویدادها، ناخواسته یا آگاهانه، زبان یک‌طرف جنگ را به‌کار می‌گیرد، هنوز می‌تواند مدعی روایتگری بی‌طرفانه از واقعیت افغانستان باشد؛ یا در نبردی که هنوز پایان نیافته، حتی روایت نیز به یکی از میدان‌های جنگ بدل شده است؟