گزارشی از یک تهدید چندلایه زیست‌محیطی و انسانی

این گزارش تحقیقی از سوی «اندیشکده گفتمان تعلیمی ملت افغانستان» تهیه شده و بر پایه بررسی‌های کارشناسان، تحلیل داده‌های منطقه‌ای و مرور تجربیات جهانی، به بررسی بحران بی‌سابقه کم‌آبی و پیامدهای مهاجرت در شهر کابل می‌پردازد.

شهر کابل در سال ۲۰۲۵ با بحرانی بی‌سابقه در زمینه آب آشامیدنی روبه‌روست که نه‌تنها سلامت عمومی و زیرساخت شهری را تهدید می‌کند، بلکه به عامل محرک مهاجرت‌های گسترده در سال‌های آتی بدل خواهد شد.

بر پایه تحقیقات میدانی و تحلیل‌ اندیشکده گفتمان تعلیمی ملت افغانستان، این بحران حاصل ترکیبی از کاهش شدید منابع طبیعی، ضعف حکمرانی، تغییرات اقلیمی و رشد مهارنشده جمعیت است؛ و در صورت بی‌توجهی، می‌تواند تا سال ۲۰۳۰ منجر به مهاجرت میلیونی ساکنان کابل شود.

مطالعه اندیشکده نشان می‌دهد سطح آب‌های زیرزمینی کابل طی یک دهه گذشته بین ۲۵ تا ۳۰ متر کاهش یافته است؛ برداشت سالانه بیش از ۴۴ میلیون مترمکعب از منابع آبی موجود، فراتر از ظرفیت تجدید طبیعی آبخوان‌های شهر است. یونیسف هشدار داده که اگر این روند ادامه یابد، تا سال ۲۰۳۰ منابع آب کابل به‌طور کامل خشک خواهد شد و سه میلیون نفر مجبور به ترک شهر خواهند بود. این هشدار با یافته‌های مستقل اندیشکده ملت نیز همخوانی دارد.

رشد جمعیت کابل از کمتر از یک میلیون نفر در سال ۲۰۰۱ به حدود شش میلیون نفر در سال ۲۰۲۵، به‌ویژه با بازگشت بی‌برنامه مهاجران از کشورهای ایران و پاکستان، فشار سنگینی بر منابع آب وارد کرده است. برآوردهای کارشناسی اندیشکده نشان می‌دهد که در صورت تداوم این روند، جمعیت کابل طی دو سال آینده به حدود ۱۰ میلیون نفر خواهد رسید.

این رشد فزاینده، همراه با بیش از ۱۲۰ هزار چاه غیرقانونی و بهره‌برداری تجاری از منابع آب، روند خشک‌شدن منابع را تسریع کرده است.

خشکسالی‌های پیاپی سال‌های اخیر (۲۰۲۱ تا ۲۰۲۴)، کاهش ۴۵ تا ۶۰ درصدی بارندگی در مقایسه با میانگین‌های تاریخی، و ذوب زودهنگام یخچال‌های کوه‌های هندوکش، همگی موجب افت شدید در سفره‌های زیرزمینی کابل شده‌اند. بر پایه داده‌های تحلیل‌شده توسط اندیشکده، این عوامل طبیعی در کنار بهره‌برداری انسانی، باعث شده شهر در معرض فرسایش آبی جدی قرار گیرد.

از منظر بهداشتی، حدود ۸۰٪ منابع آب کابل به‌دلیل نفوذ فاضلاب، نیترات، آرسنیک و مواد شیمیایی آلوده‌اند. بررسی‌های اندیشکده ملت نشان می‌دهد این آلودگی‌ها تهدیدی جدی برای سلامت کودکان، سالمندان و خانواده‌های فقیر محسوب می‌شود؛ به‌گونه‌ای‌که در برخی مناطق، مدارس و مراکز درمانی به‌دلیل نبود آب سالم تعطیل شده‌اند.

این تحلیل نشان می‌دهد که حکومت‌های پیش و پس از ۲۰۲۱ در مدیریت بحران آبی ناکام بوده‌اند. زیرساخت‌های فرسوده آبرسانی، نبود سیستم نظارت متمرکز، و تأخیر در اجرای پروژه‌های بزرگ، به تشدید بحران کمک کرده است.

تحریم‌های بین‌المللی علیه طالبان نیز مانع اجرای پروژه‌هایی مانند سد شاه‌توت و خط انتقال آب از رود پنجشیر شده‌اند؛ دو طرحی که طبق بررسی‌های فنی اندیشکده، می‌توانستند تأمین آب برای حدود چهار میلیون نفر را تضمین کنند.

سد شاه‌توت نخستین‌بار در سال ۲۰۲۱ به‌عنوان همکاری افغانستان و هند پیشنهاد شد و مطالعات امکان‌سنجی آن توسط یک شرکت ایرانی انجام گرفت. اما به‌دلیل تغییر حکومت، مشکلات مالکیت زمین و مخالفت سیاسی از سوی پاکستان، تا مارس ۲۰۲۵ هنوز ساخت آن آغاز نشده است.

همچنین پروژه انتقال آب از پنجشیر که با یک خط لوله ۲۰۰ کیلومتری قرار است سالانه ۱۳۰ میلیون مترمکعب آب را به کابل منتقل کند، هنوز تأیید نهایی از سوی رهبری سیاسی نگرفته و بودجه ۱۷۰ میلیون دلاری آن در حال مذاکره است.

جمع‌بندی نهایی این گزارش که توسط کارشناسان اندیشکده ملت افغانستان تهیه شده، هشدار می‌دهد که با توجه به روند فعلی، شهر کابل تا سال ۲۰۳۰ با مهاجرت گسترده ناشی از کم‌آبی روبه‌رو خواهد بود، رخدادی که نه‌تنها توازن جمعیتی کشور را دگرگون می‌کند، بلکه تهدیدی جدی برای امنیت اجتماعی، اقتصادی و زیست‌محیطی افغانستان به شمار می‌رود.

اندیشکده گفتمان تعلیمی ملت افغانستان با تأکید بر فوریت موضوع، خواستار بازنگری در سیاست‌های آبی، جذب سرمایه‌گذاری داخلی و خارجی، تقویت اعتماد بین نهادهای بین‌المللی و دولت، و توسعه زیرساخت‌های پایدار است. بدون این اقدامات، بحران آب کابل می‌تواند آغازگر یکی از جدی‌ترین فصول مهاجرت و ناپایداری در تاریخ معاصر افغانستان باشد.