آرامگاه ماخ هروی در هرات تخریب شد؛ زخمی تازه بر پیکر میراث خراسان

سید مسعود حسینی

در پی تخریب یکی از آرامگاه‌های کهن هرات، واکنش‌ها نسبت به نابودی میراث تاریخی این شهر افزایش یافته است. سید مسعود حسینی، پژوهشگر و فعال فرهنگی، با انتشار یادداشتی در فیس‌بوک، نقش مردم، بزرگان و نگاه تاریخی هرات به تخریب آثار باستانی را مورد نقد قرار داده است.

تخریب یکی از بناهای ارزشمند تاریخی هرات در روزهای اخیر موجی از واکنش‌ها را در میان پژوهشگران و دوست‌داران میراث فرهنگی برانگیخته است. سید مسعود حسینی، پژوهشگر هراتی، در یادداشتی که در صفحه فیس‌بوکش منتشر کرده، این رویداد را ادامه یک سنت تلخ در تاریخ هرات می‌داند؛ سنتی که به گفته او، ریشه در نقش برخی بزرگان و مردم این شهر در تخریب آثار تاریخی دارد.

او با اشاره به روایت‌های تاریخی می‌نویسد که در دوره امیر عبدالرحمن‌خان، برای تخریب مصلای هرات ــ یکی از باشکوه‌ترین بناهای معماری مشرق‌زمین ــ فتوای شرعی از بزرگان هرات گرفته شد. حسینی تأکید می‌کند که در کنار دستور امیر، نقش «هراتیان ناآگاه و شاید مزدبگیر» در تخریب این شاهکار تاریخی نباید نادیده گرفته شود. به باور او، وقتی بزرگان آن زمان برای نابودی چنین بنایی فتوا دادند، عجیب نیست که امروز نیز گروهی از جوانان احساساتی برای تخریب یک آرامگاه کهن تلاش کنند.

حسینی می‌گوید در واکنش‌ها و نظرهایی که زیر پست‌های حامیان تخریب این آرامگاه منتشر شده، صدها نظر موافق دیده می‌شود، در حالی که تنها یک نفر پرسیده بود که آیا این مکان ممکن است یک اثر تاریخی باشد. او دو دلیل عمده‌ای را که برای توجیه تخریب مطرح شده، چنین خلاصه می‌کند: نخست، این ادعا که اسلام تخریب آرامگاه را پس از سی سال مجاز می‌داند؛ و دوم، این‌که گویا این آرامگاه باعث چند حادثه رانندگی شده است. حسینی هر دو دلیل را ناکافی و غیرقابل قبول می‌داند و می‌گوید حوادث رانندگی ناشی از بی‌احتیاطی رانندگان بوده و می‌شد با نصب علایم هشداردهنده یا ایجاد موانع ترافیکی از آن جلوگیری کرد.

او تأکید می‌کند که این آرامگاه حدود هزار سال قدمت دارد و متعلق به یکی از شخصیت‌های برجسته تاریخ خراسان است؛ شخصیتی که نامش در شاهنامه نیز آمده است. حسینی با اشاره به کشورهای منطقه، از ایران تا ترکیه و مصر، می‌گوید که در همه این کشورها آرامگاه‌ها نه‌تنها تخریب نمی‌شوند، بلکه به‌عنوان میراث فرهنگی حفظ و به منبع درآمد گردشگری تبدیل شده‌اند.

او با لحنی انتقادی می‌نویسد: «گاهی با خودم می‌گویم خوب شد مولانا جلال‌الدین محمد بلخی این جغرافیای نفرین‌شده را ترک کرد، وگرنه امروز هیچ اثری از او باقی نمی‌ماند.» حسینی یادآوری می‌کند که آرامگاه مولانا اکنون سالانه میلیون‌ها بازدیدکننده دارد و یکی از منابع مهم درآمد گردشگری ترکیه است.

این پژوهشگر هراتی می‌گوید که به برخی از دوستانش پیام داده تا از تلاش برای تخریب آرامگاه «ماخ هروی»، پیر خراسان، دست بردارند، اما آنان با افتخار گفته‌اند که این کار برای «نظم شهری» لازم است. او با ابراز تأسف می‌گوید چنین استدلال‌هایی شاید برای برخی قابل قبول باشد، اما نمی‌تواند نابودی یک اثر تاریخی را توجیه کند. با این حال، حسینی امیدوار است که این آرامگاه دیر یا زود دوباره بازسازی شود.

در پایان یادداشت، او منابعی را برای مطالعه درباره شخصیت تاریخی ماخ هروی معرفی کرده و از علاقه‌مندان خواسته است که پیش از قضاوت درباره ارزش یک بنا، به پیشینه آن مراجعه کنند.

تخریب آرامگاه ماخ هروی بار دیگر بحث‌های جدی درباره سرنوشت میراث فرهنگی هرات را زنده کرده است؛ شهری که در طول تاریخ بارها شاهد نابودی آثار ارزشمند خود بوده است. در حالی که بسیاری از کشورها از میراث تاریخی به‌عنوان سرمایه فرهنگی و اقتصادی بهره می‌برند، ادامه این روند در هرات می‌تواند به از دست رفتن بخشی از هویت تاریخی خراسان بزرگ بینجامد.

 ما را دنبال کنید:

تلگرام | فیس‌بوک | واتس‌آپ | یوتیوب |صفحه هنر و ادبیات | اینستاگرام