در کشورهای اسلامی به چه کسی «شهید» گفته می‌شود؟

داکتر حمدالله سیدجان سیدی، پژوهشگر علوم اسلامی و استاد پیشین دانشگاه الازهر، در گفت‌وگویی درباره مفهوم «شهید» در فقه اسلامی تأکید می‌کند که تشخیص نیت و جایگاه واقعی افراد تنها در اختیار خداوند است و اطلاق عنوان شهید به اشخاص، جز در مواردی که نص شرعی وجود داشته باشد، با احتیاط و دقت فراوان باید صورت گیرد.

داکتر حمدالله سیدجان سیدی، متولد سال ۱۹۵۲ در کابل، تحصیلات عالی خود را در رشته علوم اسلامی در فاکولته امام اعظم بغداد به پایان رسانده و سپس مدرک ماستری در فقه مقارن مذاهب اسلامی را از فاکولته شرعیات و قانون دانشگاه الازهر مصر دریافت کرده است. وی در ادامه، در همان دانشگاه موفق به اخذ درجه دکتورا در رشته فقه اسلامی و قانون مدنی شد.

او سال‌های متمادی به عنوان استاد در فاکولته تحقیقات اسلامی و نیز فاکولته پژوهش‌های بشری دانشگاه الازهر تدریس کرده و آثار متعددی را در حوزه اسلام به زبان‌های فارسی و عربی به نگارش درآورده است.

در بسیاری از درگیری‌ها و جنگ‌های جاری در کشورهای اسلامی، طرف‌های مختلف از واژه «شهید» برای توصیف کشته‌شدگان خود استفاده می‌کنند. اما از دیدگاه فقه اسلامی، شهید به چه کسی گفته می‌شود و کاربرد این عنوان چه شرایطی دارد؟ برای بررسی این موضوع با داکتر حمدالله سیدی، پژوهشگر علوم اسلامی و فقه، گفت‌وگو شده است.

پرسش: در برخی کشورها اعضای گروه‌هایی که خود را منتسب به اسلام معرفی می‌کنند در درگیری‌ها کشته می‌شوند و هواداران آنان این افراد را «شهید» می‌نامند. از نظر شرعی، عنوان شهید در چه مواردی قابل استفاده است و شهید به چه کسی گفته می‌شود؟

داکتر سیدی: به گفته او، در طول سال‌های گذشته افرادی برای دستیابی به قدرت، ثروت یا نفوذ، از نام اسلام بهره‌برداری کرده و اعمال خشونت‌آمیز خود را با توجیه دینی انجام داده‌اند. وی می‌گوید کسانی که با انفجار در میان مردم، جان افراد بی‌گناه از جمله زنان و کودکان را می‌گیرند، نمی‌توانند اعمال خود را با آموزه‌های اسلامی توجیه کنند. او در این زمینه به آیه ۳۲ سوره مائده اشاره می‌کند که کشتن یک انسان بی‌گناه را همانند کشتن همه انسان‌ها دانسته است.

سیدی همچنین به روایتی از پیامبر اسلام اشاره می‌کند که در پاسخ به پرسشی درباره انگیزه‌های مختلف جنگیدن، فرموده است تنها کسی در راه خدا محسوب می‌شود که برای سربلندی دین خدا و دفاع از سرزمین اسلامی جهاد کند. به باور او، بسیاری از علمای معاصر عملیات انتحاری و خودکشی را حرام می‌دانند و کشته‌شدگان این‌گونه اقدامات را نمی‌توان به‌طور قطعی شهید نامید.

پرسش: با توجه به اینکه نیت واقعی افراد برای دیگران آشکار نیست، آیا اطلاق عنوان شهید به کشته‌شدگان می‌تواند نادرست باشد؟

داکتر سیدی: وی معتقد است که آگاهی از نیت و انگیزه‌های درونی انسان‌ها تنها در اختیار خداوند است و انسان‌ها نمی‌توانند با قطعیت درباره سرنوشت اخروی دیگران داوری کنند. او در این زمینه به روایتی اشاره می‌کند که در آن از عالمی، فردی کشته‌شده در میدان نبرد و شخصی بخشنده یاد شده که اعمال خود را برای شهرت انجام داده‌اند و نه برای رضای خداوند.

به گفته او، همین روایت نشان می‌دهد که ظاهر اعمال برای قضاوت کافی نیست و نیت انسان نقش تعیین‌کننده‌ای در ارزش معنوی اعمال دارد. سیدی تأکید می‌کند که جز در مواردی که پیامبر اسلام بر اساس وحی الهی درباره شخصی شهادت داده باشد، انسان‌ها نمی‌توانند با اطمینان درباره شهید بودن یا نبودن افراد حکم صادر کنند.

پرسش: اگر فردی به دلیل ناآگاهی یا تحت تأثیر تبلیغات دیگران دست به عملی مانند حمله انتحاری بزند و تصور کند که در راه دین اقدام کرده است، وضعیت او چگونه خواهد بود؟

داکتر سیدی: او می‌گوید بیشتر علمای معاصر بر این باورند که در روزگار کنونی دسترسی به آموزه‌های اصلی اسلام به اندازه‌ای گسترده است که کمتر کسی می‌تواند ادعا کند از احکام اساسی آن بی‌خبر بوده است. به همین دلیل، آنان عملیات انتحاری را حرام می‌دانند. وی یادآور می‌شود که در احادیث اسلامی، خودکشی به هر شکل آن نکوهش شده است.

با این حال، سیدی می‌افزاید اگر فردی واقعاً به حقیقت اسلام دسترسی نداشته و بر اثر فریب یا ناآگاهی دچار اشتباه شده باشد، داوری نهایی درباره او به خداوند واگذار می‌شود.

پرسش: آیا افرادی که بر اثر غرق شدن یا بیماری جان خود را از دست می‌دهند نیز شهید محسوب می‌شوند؟

داکتر سیدی: وی با استناد به روایات اسلامی می‌گوید که افزون بر کسانی که در میدان نبرد و در دفاع از دین کشته می‌شوند، افرادی که بر اثر برخی بیماری‌ها، غرق شدن در آب یا زنان در هنگام زایمان جان می‌بازند نیز در شمار «شهیدان آخرت» قرار می‌گیرند؛ یعنی در آخرت از پاداش و منزلت شهدا برخوردار خواهند بود.

او توضیح می‌دهد که این افراد از نظر احکام دنیوی همانند سایر مسلمانان غسل داده می‌شوند، کفن می‌گردند و نماز جنازه بر آنان خوانده می‌شود؛ در حالی که کشته‌شدگان میدان نبرد در صدر اسلام گاه بدون غسل و با لباس خود دفن می‌شدند.

سیدی در پایان تأکید می‌کند که برخورداری از عنوان «شهید آخرت» به معنای نادیده گرفتن حقوق دیگران نیست. به گفته او، در آموزه‌های اسلامی میان «حق‌الله» و «حق‌العبد» تفاوت وجود دارد و حقوق مردم تنها با جبران یا بخشش صاحبان حق قابل رفع است.

منبع: وب‌سایت فارسی دویچه‌وله

📢 وقتی صدای افغانستان خاموش شود، تاریخ خاموش می‌ماند…

خبرگزاری شانا؛ صدای افغانستان

ما را دنبال کنید:

نویسنده مطلب
امیرمحمد احساس
امیرمحمد احساس تحلیلگر، نویسنده

امیرمحمد احساس کارشناس ارشد روابط بین‌الملل است که در یادداشت‌های خود به تحلیل مسائل ژئوپولیتیک منطقه، با تمرکز ویژه بر افغانستان، می‌پردازد. او با نگاهی مبتنی بر حقوق بین‌الملل و…

ادامه بیوگرافی و مطالب نویسنده
هم‌رسانی این خبر: تلگرام واتس‌اپ فیسبوک ایکس
این مطلب را می‌پسندید؟ با پسند شما در «انتخاب مخاطبان» دیده می‌شود.
خبرها را زودتر از همه در تلگرام بخوانیدکانال رسمی خبرگزاری شانا؛ خبر فوری، گزارش و روایت مردمعضویت در کانال